Full text of "Alberti Magni liber De principiis motus processivi [microform]"

See other formats

MASTER NEGATIVE

NO. 93-81605-

MICROFILMED 1 993
COLUMBIA UNIVERSITY LIBRARIES/NEW YORK

. c

as part of the ^

"Foundations of Western Civilization Preservation Project

Funded by the
NATIONAL ENDOWMENT FOR THE HUMANITIES

Reproductions may not be made without permission from

Columbia University Library

The copyright law of the United States - Title 17, United
States Code - concerns the maklng of photocopies or
other reproductions of copyrighted material.

Under certain conditions specified in the law, libraries and
archives are authorized to furnish a photocopy or other
reproduction. One of these specified conditions is that the
photocopy or other reproduction is not to be "used for any
purpose other than private study, scholarship, or
research." If a user makes a request for, or later uses, a
photocopy or reproduction for purposes in excess of "fair
use," that user may be liable for copyright inf ringement.

This institution reserves the right to refuse to accept a
copy order if, in its judgement, fulfillment of the order
would involve violation of the copyright law.

A UTHOR:

ALBERTUS, MAGNUS,
SAINT

TITLE:

ALBERTI MAGNI LIBER
DE PRINCIPIIS MOTUS

PLACE:

MUNCHEN

DATE:

1909

COLUMBIA UNIVERSITY LIBRARIES
PRESERVATION DEPARTMENT

* Master Negative #

BIBLIOGRAPHIC MICRQFORM TARGKT

Original Material as Filmed - Existing Bibliographic Record

Restrictions on Use:

|ie9AjEi

'PS3

- {

r I

Albertus^LgggnucAp * of Ratiobon, 11937-1280. X
Alberti Maeni liber Dd prinoipiis motus proces

sivi, ad fidem Coloniensis archetypi edidit H.

Stadler . . . Miinchen , Straub , 1909 .
56 p. 23|- om.

^Programm des. Koniglichen Maximilians.gymnasiums
fiar das schuljalir 1908/190.9."

. 4

i
il

TECHNICAL MICROFORM DATA

FILM SIZE: _^Js^ REDUCTION RATIO: J<^

IMAGE PLACEMENT: lACUA) IB l\B ^ " "' —

DATE FILMED: ?^?/^l3___ INITIALS <^S^

HLMEDBY: RESEARCH PUBlIcATIONS. INC WOODBRrDGErCT

Association for InformatiDn and image Management

1100 Wayne Avenue, Suite 1100
Silver Spring, Maryland 20910

301/587-8202

Centimeter

T 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 mm

iiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiii

TTT

Inches

IiiiiImmIiiiiIiiiiIiiiiIiiiiIiiiiImiiImiiIiiiiIiiiiIiiiiImiiImmImmIiiiiIiiii^

TTT

1.25

I I I I I I I
2 3

I I I I 1

4.5

15.0

3.2

a I

3.6

l&o

I I ^

14.0

Slbu

1.4

2.5

2.2

2.0

1.8

1.6

YTrrj

llllllllllllllllllllll

MnNUFPCTURED TO fillM STfiNDfiRDS
BY fiPPLIED IMfiGE, INC.

— -"^

Alberti Magni liber

de principiis motus processivi

ad fidem

Coloniensis archetypi

edidit

H. Stadler.

• > i

> ' f

# » , , • 1 C €

• •• •#• •»• t J *

• •«••»• » .

• • • • . i .

• • • (

• • • •

• « •

• • • •

'! (364 ^^ "^

Koniglichen Maximilians - Gymnasiums

fiir das

Scliuljahr 1908/1909.

Mtinchen 1909.

Druck der Akademischen Buchdruckerei von F. Straub.

• • •

• •

• • •

• •
•• •

•••.

• •

• • • I

• • 1 •

• • ! •

• • • • ,

» • • • • •

• •

• • _ •

• •

•• -•
• • •

• • •

• • ,•• •

• • • • ••

• • • • • •

• • • • •

• » • • • •

I ••«•*• •

• • •••c* •

•• ••••• •

• • • L • •

• • •

?53

Albertus antequam scripsit libros de auimalibus, quoniam Ari-
stotelis libro tieqI Ccocov xivrjoecog tum carebat, de suo composuerat
libellum de motibus animalium,^) qui etiamnunc exstat (edit. Parisin.,
vol. IX, p. 257 - 303). ,Sed quia', ut ait ipse in initio huius libri,
,in Campania iuxta Graeciam nobis agentibus») venit in manus nostras
libellus Aristotelis de motibus animalium, etiam hic ea, quae tradidit,
interponere curavimus, ut sciatur, si in aliquo ea, quae ex ingenio
proprio diximus, deviant a Perypatheticorum principis subtilitate'.

Fuit haec versio Latina Aristotelis fere eadem, quam exhibent
exempli gratia codd. Parisin. 30, Bibl. St. Victor (cf. Jourdain-
Stahr, Forschungen iiber Alter und Ursprung der lateinischen Uber-
setzungen des Aristoteles. Halle 1831, S. 389) et Vindobon. 195
[rec. 3099, saec. XIII], quem ego huc benigne mihi transmissum con-
tuli, dedissemque textum, si dandi spatium fuisset. Est vero, ut tum
erat mos, versio interlinearis, quae nulla sermonis concinnitatis vel
elegantiae habita ratione singula singulis reddat vocabulis; legitur
tamen admodum perpolita atque emendata in vetustioribus editionibus
Aristotelis Latini velut in ea, quae prodiit Venetiis apud Nicolaum
Morettum anno MDLXXXIII, vol. IV, p. 587 sqq. Hanc sequitur
ille in omnibus capitulis praeter ea, quas disgressiones esse professus
ex proprio hausit ingenio; sed, ut solebat, quaecumque legebat, per-
tractando mutabat, augebat, complebat, ut vel aliena sui faceret
ingenii. Ut tamen, si quis velit, dinoscat Aristotelis sententias ab
eis, quas addidit noster, in margine posui singulas paginas editionis
Academiae Regiae Borussicae.

Codicum manuscriptorum huius libri, quos decem enumerat vir
de Albei-to optime meritus: Melchior WeiJS in Primordiis novae
bibliographiae B. Alberti Magni (Parisiis MCMV), p. 76^, N. 280,
ego praeter Coloniensem W. 258 a, s. XIII (C) adhibui cod. Vindo-

1) de mot. anim. II 1, 1 (p. 285) quibus autem fiat instrumentis, dicendum
erit in Ubria anatomiae animalium, quos nos faciemus in Ubro animalium,
ubi de nervis sermo habebitur.

2) de tempore iUius itineris aUo loco disputabimus.

— 4 -

bonensem 2292 (Salisb. 370), s. XIV (V), sed textu quam poteram
diligentissime coUato nihil inveni praeter menda vel nugas, ut ex
lectionum conspectu duorum capitulorum patebit:

c. 1.

c. 2.

p. 7, 2 qualiter alia animalia
coniunguntur corpori
7 igitur deest
8, 1 omni deest
13 quodhoctrahatquodtrahunt

6 qualiter deest

21 vel

22 aliquis motus aeternus
22 ibidem deest

31 esse deest

32 particularibus deest

9, 6 et motum imperfectum deest 11, 14 concomitatur
8 sensum 21 proportio

13 ad motum motus 18 estto^ 21 hvfichn deest

37 raptationis 32 motus quantitatis

10, 1 postea deest 12, 2 aliquo

2 iter agentibus 8 autem deest

4 quae de ingenio p. 18 thyon 19 ipsis deest.

Sed haec sufficiant. Etiam in vocabulorum ordine V saepissime
congruit cura editionibus: cf.

p. 8, 10 animalia sugunt venis 15 est causa

27 suis locis 20 nobis ante

9,21 medium est 11,9 circularis motus

10, 1 in Campania nobis H, 15 propter laxarum

4 de proprio ingenio iuncturarum curvaturas

et passim. Maiores lacunae sunt. c. 2: {deest huiusmodi inflexio et
giratio utimur in hoc animalis motu sicut centro quod fit). c. 4:
{deest hoc autem non bene dictum est). tract. 2, 9 {deest ita moventur
multotiens sicut praeter voluntatem). - tract. 2, 9 post motus de-
letum est: quam habet in se humiditatem vitalem quae facile alteratur.

In orthographia vix differt V ab C. (sompnus, antempnae, con-
chilia, pictagorici al.).

Codicem vero Coloniensem esse archetypum cum ex aliis per-
multis causis apparet, quas in editione mea librorum de animalibus
proferam, quae in aedibus B. G. Teubneri prodibit, tum ex his, quae
m hoc libro continentur.

Ac primum quidem in initio huius libri scriptum erat manu
pnore: Incipit liber animalium vicesimus secundus qui est de

- 5 —

animalibus motivis eqs. sed postea eadem, ut videtur, manus voca-
bulis ,animalium vicesimus secundus' erasis suprascripsit: de principiis

XXII

motus proces sivi. Deinde in initio capituli secundi nunc quidem
legitur: ,ubi in libris animalium volantia .... distinximus*, sed
scriptura erat: ,ubi in libris praeraissis huius scientiae volantia
eqs. Itera in titulo tractatus secundi post: ,Tractatus secundus' de-
letum est: ,vicesimi secundi libri de animalibus'. Item II 7:
,quemadraodura dixiraus in scientia de cordis natura et anatomia'
ante diximus ,supra' deletura est. Itera in fine II 10 deletura est:
,In praehabitis autera istius libri de animalibus vocati diximus de
animalibus in genere.' Item II 11 scriptura fuerat: ,si ad mentem
revocetur, quod in praehabitis de natura et anatomia cordis de-
terminatum est'; tura pro deleto, praehabitis' suprascripsit raanus
posterior: libris animaliura. Tura in fine totius libri deleta est
subscriptio: ,Explicit vicesiraus secundus aniraalium, incipit
vicesimus tertius.'

Denique I 3, f. 340 v® cod. Colon. ab vocabulo ,aliquid'
(p. 13, 17 — 14, 5) usque ad ,navis autein' fere orania in rasura
scripta sunt, in insequenti autera folio leguntur haec : fol. 341 r®
— at navim cum enim ventus proicit spiritum sive flatum sive spiret suaviter
sive vehementer. eadem / ratione sicut si ventum magnum faciat si enim aliquid
aliud a spiritu qui est aer proiectus erit ventus ipse sicut / ostendimus in
scientia metheorum (Met. III 1, 5) quod est vapor terreus aerem usque tran-
scendens et eum fortiter impellens / tunc necesse est primum unde spirat aer
stabile esse ad minus quod non movetur hoc modo motus quo mo / vetur motus
et si movetur vapor transcendens aerem. necesse est causam primam moventem
et genera / ntem omnino stabile esse in loco generationis venti. quia aliter ventus
non movebitur nec movet. aliquam /igitur partium quae sunt venti et extra
ventum existens necessario erit stabilis et firma quae sua potentia / et sua
virtute impellit spirando et si ista particula est vapor. oportebit quod rursum
haec particula venti / aut alicui quod est idem sibi licet non sit idem parti que
movetur aut alicui extrinsecorum quae est pars eius ita quod / requiritur ad
centrum ipsius motus stabiliatur et firmetur extrinsecus extra id quod movetur
et quod ista stet firma et immobilis (aliquando del.) oportet enim semper
primum movens esse immobile et hoc esse extrinsecum ei quod movetur /
licet aliquando sit pars illius totius cui attribuitur motus et causa motus
sicut patet in animalibus: animalis enim est motus / appetitivus et sua pars
est quae est immobilis et haec est extrinseca semper illi parte per quam
sicut per instrumentum / motus exercetur. sicut planum est per antedicta et
similiter est in vento cuius motus est spirans aer et movens / extra ipsum est
vapor et si utrumque moveatur. movens primum extra utrumque existens erit

— 6 —

locus et causa / generationis vaporis haec omnia tamen faciunt unum compo-
situm ex motore et mobili cui attribuitur / motus venti ventus igitur impellens
navim si existat ipse in navi quae movetur non posset firma/ri in aliquo
stabili nisi firmaretur ad navim et cum moveatur id quod est immobile movens
ab eo quod movetur ab ipso. non posset rationabiliter dici quod ventus moveret
navim. sed potius ad mo / vendum aliquid aliud firmaretur ad immobilem
navim. ex quo etiam manifestum est quod ventus non est solum aer / motus
hic enim est in navi (et hoc quidem esse ventum tantum fluxum aeris multi
d.xerunt sicut osten/dimus in libro metheorum (Met. III 1, 6). pernecessarium
igitur est quod primum movens stet in quo firmatur motus/eius quod facit
impulsum ahter enim sequeretur quod idem (et id del.) et in eodem esset et
quod movet (primum del.) pellens/suo motu et id in quo firmatur sicut in
immobih id quod impeUit foras et hoc est impossibile, quia/si dicamus terram
esse quae movet vaporem terreum et vapor terreus movet navim patet quod
non / est idem terra mimobihs et navis. nec est idem terra et vapor cum navis
moveatur sicut pulsa / et vapor sicut peUens et pulsus. et terra non moveatur
sed sit peHens virtute sua tantum. Sic / igitur movens navim malus et antenni
est immobile et movens ventum quod est primum suflans est immobile
quae omnia duabus lineis decussatim perductis deleta sunt
Quae cum ita smt, satis apparere puto haec non scribae sed scrip-
toris esse libellum antea libris de animalibus insertum seperatim
edituri. Acceditquod, qui antecedit hber vicesimus, finit in: Oportet
ergo de differentns animalium secundum sensum et motum localem
determinare: et aliud ad hoc inducemus libri principium', qui vero
insequitur vicesimus primus, orditur his vocabulis: ,Determinandum
autem nunc videtur de perfectione et imperfectione animalis secun-
dum animae facultates et potestates eqs.' quae pertinent ad nostri
libri exitum: ,Qualiter igitur anima unitur corpori et qualiter movet
ipsum a nobis determinatum sit hoc modo', desumpto vero hoc libro,
ut est in editionibus, sensu plane carent.

— 7 —

In rebus orthographicis scriptor illius aetatis morem secutus
parum sibi constat. Namque scribit: hyare, ymaginatio, djameter
ZTT^ asseyd, perypathetici, Ysaac, fantasya; Lrnundo,'habun-
dare, phythagoras, athlas, anathomia - et: girare, siUogizar , pitha-
goras lame er, asseid pi.is, phisica, fantasia, armonia, sp era' ^o
Pha ra), corda (^.o chorda), nichil, exequi, opositus, ammbicull,

vim al Pro ae ubique ponitur e (anime, terre, hee), quod solum
ad nostram scribendi normam mutavimus.

F. 339 v®. Incipit liber de principiis motus processivi, qui est
de animalibus motivis secundum locum, ex quorum natura scitur,
qualiter anima iungitur corpori. cuius primus tractatus est de modo
motus processivi.

5 c. I. Et est digressio declarans, unde in animalibus causatur motus

constrictionis et dila(ta)tionis.

Generaliter igitur intelligendum, quod animalia habentia motum
non participant motum localem nisi per sensum, quia non moventur,
nisi quando fit apprehensio delectabilis vel tristis alicuius; et ideo

10 secundum quod percipiunt delectabile vel triste, ita moventur. Cum
igitur imperfectissima animalium non habeant sensum nisi tactum
et gustum, secundum quod est quidam tactus, et habent appetitum
confusum causatum a delectabilibus tactus, sequitur necessario, quod
ipsa non moventur nisi motu dilatationis et constrictionis in eodem

15 loco manentia. Et causa huius est, quod tactus non sentit rem nisi
per medium intrinsecum : nec sentit aliquid tangibilium nisi coniunctum
sibi per substantiam, ita quod ultimum eius, quod sentitur, sit simul
cum ultimo eius, quod sentit. Cum igitur non sit motus localis
animalium propter aliud, nisi quatenus animal motum coniungatur

20 delectabili per sensum, non potest esse motus de loco ad locum in
animali, quod non apprehendit delectabile vel triste, nisi in eodem
loco coniunctum sibi: sed in eodem loco ad delectabile coniunctum sibi
dilatatur et a tristabili coniuncto sibi retrahitur per constrictionem :
et huiusmodi animalia sunt adhaerentia locis suis immobiliter, et sunt
quaedam ostrea et conchylia: et ideo, quia propter immobilitatem a
loco conveniunt cum plantis, et propter motum in loco, non ad locum,
conveniunt cum animalibus, media esse dicuntur inter plantam et
animal, quod movetur de loco ad locum. Amplius haec animalia
necesse est habere os inferius: et ea, quae inferius sunt in aliis ani-

1 de principiis raotus processivi in ras. v. praef. p.5
corpori script. est supra cuius primus tractatus eqs.

2 ex quorum-

— 9 —

»1

malibus, oportet in ipso esse superius. Cuni enim in omni animali
necesse sit nutrimentum accipere, oportet esse os aliquod per quod
nutrimentum accipiat. Cum autem non accipiat nisi a loco, in quo
est, oportet, quod os habeat conversum ad locum : et ideo est in-
5 ferius loco infixum.

Amplius cum nutrimentum a loco tractum sit impurum et
permixtum terrestri grosso, quod non nutrit neque convenit sub-
stantiae eius, quod nutritur, oportet ipsum habere os non hyans ut
animalia, sed potius sugens per poros parvos sicut faciunt radices

10 plantarum : et ideo talia animalia venis quibusdam radicalibus sugunt
et in hoc iterum cum plantis conveniunt. Amplius cum per poros
non ingrediatur impurum reiciendum, sed potius purum incorpo-
rabile, sequitur, quod hoc, quod sic trahunt huiusmodi animalia,
totum sit incorporabile : et non habent vias egestionum animalia

15 huiusmodi, sicut neque plantae. Haec igitur sunt, quae cum plantis
habent communia. Cum animalibus autem communicant sensu motum
causante et in appetitu et in motu et in aliqua corporis mollicie.
Sensus autem huiusmodi animalium est sicut sensus dormientis, qui
non agit, nisi quando evocatur aliquo tangente ipsum extrinsecus et
evocante ipsum, sicut quando excitatur animal a somno: et hoc est,
quando tangitur a delectabili convenienti vel tristabili inconvenienti
et quia vigilia est expansio animae et spiritus et caloris et humoris
II, 8, p. 134. ad exteriora, sicut diximus in libro de Somno et Vigilia, ideo tunc
movetur motu dilatationis : in contristantibus autem propter motum

25 animae et spiritus et caloris et humoris ad interiora propter fugam
rei contristantis movetur motu constrictionis. Sic igitur et hac de
causa moventur ea, quae immobilia sunt, a locis suis. Quaedam
autem sunt quae a locis moventur, sicut stincus et spongia, et animal
de animal cuius substantia est sicut albugo ovi, quae de loco ad locum mo7entur'|
' ^' ^- motu constrictionis et dilatationis et moventur velociter nec videntur
habere sensum nisi tactum: et si habent gustum, non habent eum
nisi per modum cuiusdam tactus : et non habent os ad figuram ani-
malis comedentis, sed potius porosa sunt in una parte sui et per
poros sugunt humorem nec habent vias apertas, per quas emittatur

35 superfluitas egestionis, sed ad modum plantarum tradunt nutrimentum
prima digestione ab impuro separatum. Causa autem motus de loco
ad locum esse videtur perceptio aliqua vel inquisitio nutrimenti in
loco remoto: et videtur, quod haec perceptio fiat per extensionem

340 r».

aliquam sensibilis per medium extrinsecum: et hoc non puto fieri
nisi per aliquem confusum cum gustu odoratum: et quia olfactus
eorum cum gustu confusus est, ideo organum odoratus in corpore
suo determinatum in figura non habent.
5 Ex omnibus autem hiis patet, quod haec animalia non habent

nisi sensum imperfectum et motum imperfectum: et ideo non habent
in corporibus suis alas vel pedes. Sensum autem voco imperfectum,
quando non habent nisi sensus magis naturales et materiales sicut
tactum et gustum, secundum quod est quidam tactus: hii enim mi-

10 nime habent de ratione sensus, et multum de ratione naturae, sicut
ostendimus in scientia de Anima et in scientia de Sensu et Sensato.
Imperfectissima autem virtus motiva est, quae non movet nisi ad
moduni motus primi sensitivi, quod est cor, et non movet ad imita-
tionem motus alicuius celestium corporum. Cor enim est primum

15 sensitivum, et suus motus est per modum constrictionis et dilatationis.
Signum autem imperfectionis sensus est, quod sensibile apprehensum
non videtur facere sensum nisi interius in primo sensitivo. Talis
enim sensus, sicut jam diximus, esse videtur dormientis, et hic sensus
multum habet naturae et parum animae, sicut dicit Ysaac, vocans

20 tales sensus esse naturales. Amplius talis sensus medium quoddam
est animati et non animati, sicut somnus est medium mortis et vitae:
et quia motus sequitur sensum, ideo etiara motus non est nisi primi
sensitivi, ad cuius contractionem et dilatationem contrahuntur et
dilatantur exteriora: et ideo ad talem motum organa motus natati-

25 lium vel gressibilium aut volatilium seu etiam reptilium natura non
formavit. In hiis autem, quae perfectiora sunt secundum sensus, sunt
exteriora organa sensuum. Tactus enim organum perfectum, sicut
in libro de Sensu et Sensato ostendimus, est intraneum, et est cor
principaliter. Alii autem sensus in exterioribus fiunt organis: et

30 quia perfectam habent sensibilium perceptionem, oportuit, quod per-
fectionem haberent motus processivi, per quem moventur ad sensibilia
apprehensa, eo quod sensibile salvat animal sentiens, et esset im-
perfectum animal, nisi per motum coniungi posset sensibili appre-
henso, sicut in libro tertio de Anima determinavimus.

35 Ex dictis igitur manifestum est, quod perfectio motus est a

corde, procedente virtute motiva in membra exteriora, quae formata
sunt ad motum ambulationis vel volatus vel reptionis vel natationis.
De modo ergo huius motus, licet iam in libro de Motibus animalium

II 4, 1

(II 3, 37 sq.)

III 4, 9
III 5, 1.

I 1.

I 15 (cf. de

anima III

5, 1).

III 4, 9;

5, 1-3

(p. 416).

II 2, 1-4.

— 10 —

— 11 —

hoc, quod nos sensimus, tradiderimus, tamen quia postea in Cam-
pania iuxta Graeciam nobis agentibus pervenit ad manus nostras
libellus Aristotelis de motibus animalium, etiam hic ea, quae tradidit,
interponere curavimus, ut sciatur, si in aliquo ea, quae ex ingenio
5 proprio diximus, deviant a Perypatheticorum principis subtilitate.

c. II. In quo probatur, qualiter in omni motu animalium aliquid
oportet esse immobile, circa quod est motus.

Cx 1 p.698a Dicamus igitur secundum Aristotelem, quod de motu appetitivo,

quo animalia a seipsis moventur, jam alias provisum et a nobis et
10 determinatum, quot genera habeat, ubi in libris Animalium volantia
et gressibilia et natatilia et reptilia et contrahentia et extendentia
se distinximus, et in eisdem libris distinximus, quae sunt causae
eorum, quae naturaliter accidunt singulis generibus motuum. Nunc
autem providendum est ignorantibus in hac scientia de universali
15 causa, quae causa est movendi in qualicumque motuum praedictorum.
Quia igitur omnium motuum principium est movens aliquod, quod
movet, et quia idem movens praecipue in motu animali ipsum sibi
principium est movendi in hoc, quod a seipsis moventur animalia, et
quia primum movens, quod est primo primum, est immobile, iam longe

VIII2, 6; 11. ante a nobis est determinatum in octavo Physicorum, ubi etiam

VIII 1,2— 4. a nobis determinatura est de motu, utrum sit aeternus aut non: et
si est aliquis aeternus in omni tempore, determinatum est ibidem

VIII 3, 1 ; 10. a nobis, quis est ille : et ille habet conformitatem cum motu anima-
lium, eo quod celum sicut animalia movetur a seipso. Sed quae
25 ibi dicta sunt de movente, universaliter dicta sunt: in physicis autem
oportet non solum accipere universale movens secundum rationem
communem, sed oportet descendere, ut videatur movens primum in
singulis et praecipue in hiis, quae sensibilia sunt animalia: quia in
physicis per singularia inquirimus rationes universales: eo quod in
30 physicis particularia digniora sunt universalibus : quia per singularia
opinamur esse convenientes et necessarias esse rationes universalium
et universales: quia eas, quae conveniunt particularibus, acceptamus
et eas, quae non conveniunt, abicimus. In hiis autem, quae de uni-

20 post determinatum del. a nobis m. 1 21 post determinatum del

de not m. 1 21 post motu del. celi perpetuo m. 1 25 ante in del. sed

•M. 1 32 quia eas — 11, 1 conveniunt in marg. m. 1.

versalibus moventibus in physicis diximus, manifestum est, quod im-
possibile est moveri ea, quae a se moventur, si uullum primorum
moventium sit stabile et immobile. igitur et in ipsis animalibus, quae
a se moventur, si debeant a se moveri, oportet aliquam partium
stabilem et immobilem esse: propter quod etiam membra motiva in
animalibus sunt inflexa et girativa: eo quod illo, circa quod fit hujus-
modi inflexio et giratio, utimur in hoc animalis motu sicut centro,
circa quod fit motus circularis: eo quod giratio membri moti fit circa
illud: et ideo totum membrum sive tota pars, quae composita est
LO ex immobili movente et eo, quod movetur, sicut si dicamus totum
crus aut totum brachium fit et unum secundum aliquem modum et
duo secundum alium modum, et fit rectum secundum unum modum
et curvum sive curvatum secundum alium modum : eo quod in ipso
conmutatur potentia sive virtus movendi et accidens mobilitatis et

|l5 immobilitatis propter curvaturas laxarum iuncturarum, quae sunt in
ipso. Cum enim flectitur et movetur, oportet, quod aliquid eius mo-
veatur sicut id, quod giratur, et aliud stat sicut id, quod est sicut
signum sive centrum. Verbi gratia, per motum curvaturae sive gira-
tionis inflectatur tota dyametrus AD: in hoc motu D stabit, et A
JO mota describit II motum AC, quae est portio circuli contra centrum. 340 yO.
Quod ut melius intelligatur, sit dyametrus AD brachium, quod
movetur circa vertebrum armi sive scapulae, et punctum A sit pars
adjutorii, quae volvitur in pixide armi, et sit punctum A initium
motus superius et descendat usque ad C: tunc enim modo brachio
in pixide describitur motus AC, et quanta est portio AC circuli circa
pixidem sive in pixide, tantus est motus brachii totius. Sed hoc
interest in dyametro mota super centrum aliquod et bracchio moto
in pixide armi, quod punctum, super quod dicitur diameter moveri,
secundum omnem modum est indivisibile : eo quod (sicut dicit

|30 Euclides) punctus est, cui pars non est. Et in eodem omnino
immobili secundum dici solum et explanationem quantitatis motus
solum dicitur moveri dyameter, quae est linea indivisibilis: secun-
dum veritatem autem nichil eorum movetur, quae sunt mathe-
matica, eo quod talia abstracta sunt a motu et materia: et ideo

illo
2 post primonim deJ. sit w. 1. 6 eo deJ. m, 1 19 ante inflectatur

del. infelc. m. 1 20 post AD del. et in hoc et dividatur w. 1 34 a

motu m. 2 supra del. a motu.

Elem. I 1
(Heibg.).

— 12

— 13 —

haec posita sunt secundum ymaginationem motus celestium: Sed

^xlp.698b. immota illa sive immobilia, quae sunt in membrorum animalium

curvaturis, id quod est imraobile virtute et accidente, fit aliquando

unum indivisibile, quando ponitur fixum, in quo et circa quod sit

5 motus. Quandoque autem dividitur et movetur, quando ponitur et
ipsum in alio vel circa aliud aliquid moveri: et quandoque accipitur
ut unum habens uicem puncti continuantis media flexura sicut cu-
bitus, quando totum brachium movetur in iunctura armi: quandoque
autem accipitur ut duo divisa, quando in media junctura movetur

10 inferior pars, sicut asseyd movetur in cubito: tunc enim extremitas
adiutorii, quae est in cubito, accipitur in ratione immobilis: et inferior
extremitas asseid accipitur ut mota circa ipsam, et sic cubitus dividitur
in duo: et similiter est de aliis membris. Sic ergo in prius inducto
exemplo principium motus designatum per A stat immobile: inferior

15 autem pars dyametri movetur, sicut in motu brachii inferioris, in
quo sunt asseyd, stabilis est cubitus: in motu autem totius brachii
cum adiutorio superiori stat armus sive humerus. Similiter autem in
motu tibiae stat immobile genu: in motu vero totius eruris cum coxa
superiori stat immobile chyon quod est scia sive pixis coxae: oportet

20 enim et in ipsis membris totis habere principium aliquod juncturae

stabile, unde erit principium virtutis moventis, quando movetur pars

membri, et in illo stante est id, quod est firmans motum et reducens

girative circa idem per ligamenta et cordas et nervos et musculos,

111,1-3. sicut diximus in libro de Motibus animalium: omnino enim sub tali

25 immobili movetur omne, quod movetur secundum aliquam animalis
partem: et hoc palam est per ante dicta.

c. III. Qualiter in omnibus immobile, quod est firmans et portans id,
quod movetur, oportet esse extra ipsum, quod movetur.

C«2p.698b. Omnis autem statio et immobilitas, quae est in membris ani-

30 malium, numquam erit firma et immobilis et movens, nisi aliquid

extrinsecus existens extra totum animal generaliter et omnino stet

immobile, super quod et in quo movetur animal sicut terra subiecta

8 yost quandoque autem del. ad m. 1 10 asseyd (arabice sa 'id Hommel)
= antebrachium 11 adiutorium = os humeri 19 chyon = laxiov

scia = laxiov 24 post animalium del. quem fecimus m. 1 27 et portans
supra lineam 31 extra totum animal in ras. 31 super quod — 13, 1 am-
bulantium in ras.

pedibus ambulantium: et ideo ordinantes mundum per immobilia
moventia et mota digne providentes tractaverunt de illo. Hoc enim,
quod dictum est, omnem motum esse ab immobili movente, habet
contemplationem , quae non solum extenditur ad animalia et ad
membra ipsorum in motu appetitus sed etiam ad motum totius uni-
versi et in omnibus, quae moventur tam a natura quam ab arte:
semper enim videtur, quod aliquid sit immobile extra id, quod movetur,
existens, quod subicitur et firmat id, quod movetur. Sicut enim,
quando motus est in animalibus, oportet in eodem animali aliquid
esse immobile, si debeat moveri, sic multo amplius, si moveatur
localiter totum animal, oportet esse extra totum animal aliquid im-
mobile, quod firmet motum eius, quod movetur. Si enim quis sup-
ponat aliquid, super quod est motus omnis, sicut muris ambulatio,
quae fit in terra vel in harena, non est in hiis neque erit umquam
motus, nisi terra stet et harena. Neque volatus ante erit in aere nec
natatio in mari, si non supponatur stare aer aut mare, si non moveatur
per accidens, sed motu proprio hoc, quod movetur : de tali enim motu
hic loquimur. In omnibus enim neccessarium est esse aliquid sub-
junctum ei, quod movetur, quod sit immobile, in quo vel super quod est
motus, et quod sit aliud omnino ab eo, quod movetur, sicut terra a
muribus motis esi in terra. Si autem non sit immobile, super quod
est motus, non movebitur id, quod ponitur moveri.

Huius autem quaestionis tesUmonium fide dignum est, quod nauta
volens a litore mavere navim, egreditur extra navim, et figit pedes in
25 solido terrae in litore, et tunc firmatis antennis ad malum aut ad
aliam partem navis impingendo movet navim levius. Si autem in eadem
navi, quae movenda est, existens aliquis ponendo antennas ad malum
aut ad proram temptat hoc operari, nequaqaum movebit navim, quan-
tumcumque fortiter impingat: neque enim Boreas aut Zephirus umquam
moverent navim, nisi essent extra navim flantes in navis malum: et
ideo si essent venti in navi, sicut pictores a puppi navis pingunt egredi
ventos, non moverent, Pictores autem lineis quibusdam pingunt effi-

2 moventia {primus ductus litterae m assimilatur in C siglae 7 unde:

subicitur movetur aliquid

et mov. Vulg.) 7 movetur 7 del 8 m deK 9 oportet aHquid esse

del. 13 muris supra linea 18 aliquid cf. praef. p. 5 27 existens

,. . . cum m 2.

ahquis m marg. m 1 28 quantumque.

— 14 —

— 15 —

ii I

p. 699a 1 giantes, sicut magnus ventus faciat flatum suaviter aut vehementer: si
enim aliud a navi aliquid erit ventus flans, tunc oportet, quod aliqua
partium venti, quae principiwn est flatus, sit staUlis et firmu : et tunc
rursus haec particula sua potentia et virtute impellit navim in aliquo
5 extrinsecorum firmata: aut enim facit impulsum eidem toti navi aut
alicui, quod est pars navis, per quod tota navis impelUtur. Si autem
impellens navim idem ipsum sit in navi et firmetur ad ipsam navim,
rationaUle est, quod non moveat navim. Est enim pernecessarium, quod
hoc stety in quo firmatur impellens: navis autem non stat, sed movetur.
10 Si autem opositum huius dicatur, continget, quod idem est et in eodem
est et quod movetur et in quo firmatur foris extra hoc, quod movetur,

340 vo fin. id quod impellet : et hoc est impossibile, sicut patet ex praedictis.
3,p.699a 12

341 ro med. c. IV. An in motu celi sit aliquid corporeum immobile, a quo

moveatur celum.

15 Quaeret autem aliquis de eo, quod movet celum (in motu enim

celi oportet esse movens), utrum motus eius sit ab immobili corpore
primo movente; quia non quaerimus de primo movente simplici, eo
quod in animalis motibus videmus, quod id, quod movetur, movetur
ab immobili parte aliqua, quae est extra id, quod movetur, et est

20 pars eius, cui attribuitur motus: et ideo, cum motus celi sit volun-
tarius motus, quaeret aliquis, utrum aliquod tale immobile primo,
in quo sit virtus movens, sit in motu celi? si enim sit tale primum
immobile, oportet, quod nec haec pars celi sit aliqua nec in celo
sit: si enim aliquo modo sit idem celo secundum totum aut secundum

25 partes, sequetur, quod ipsum movetur: et sic idem movebit seipsum
et erit motum et immobile, quod est impossibile. In omnibus enim
motibus supradictis necesse est aliquid immobile esse, quod tangit
idquod movetur, quando movet ipsum, sicut adiutorium tangit
brachium in cubito, quando movet ipsum: et oportet, quod huius-

30 modi movens non sit pars mobilis sive eius, quod movetur. Amplius
id movens, quod est stans immobile, non erit pars mobilis, quod
fertur.

5 post extrinsecorum del. m. 1 cui est eadem aut pars aliqua
exstat in codice illa pars deleta, de qua supra diximus (praef., p. 5)
in marg. m. 2.

13 hic
26 enim

Recte enim dicunt hii, qui asserunt, quod unum de tribus se-
quitur, quod videlicet quod aut nuUa stat particula, cum circu-
lariter fertur spera, aut tota stat secundum aliquem modum, quo
tota non transmutat locum: aut si stat aliqua particularum ipsius,
5 et aliae moventur, necesse est infringi continuum ipsius sperae, eo
quod particula non mota seperatur ab ea, quae movetur in ipsa.
Tertium autem horum trium est impossibile, et sic videtur, quod non
possit esse motus sperae ab immobili aliquo, quod sit in ipsa spera.
Quidam autem non satis convenienter arbitrantur solvere in-

10 ductam de motu sperae quaestionem dicentes, quia poli sperae
habent quamdam potentiam et virtutem movendi, cum taraen sint
puncta sperae non habentia magnitudinem aliquam, eo quod sunt
extrema puncta sperae, per quae transit axis sperae, super quem
ipsa spera volvitur. Hoc autem non bene dictum est. Non enim est

15 possibile moveri aliquam substantiam huiusmodi secundum motum
unicum a duobus indivisibilibus. Constat autem, quod afferentes istam
solutionem duos polos indivisibiles et immobiles ponunt esse in
spera: propter quod etiam quidam alii dicunt, quod aliquid im-
mobile se habet ad motum omnis sive motum mundi, qui est motus

20 celi: et hoc dicunt esse terram, quae sic se habet ad motum omnis

mundi, sicut immobile in animali se habet et animalia, || quae moventur 341 v'*.
per seipsa. Hoc enim quidam iam sub dubitatione introduxerunt et
quaestionem de hoc fecerunt, quam ob causam terra staret, si non
stat propter causam, quae dicta est, quod det movere universo : hii

25 enim, qui fabulam de Athlante texuerunt, dixerunt Athlantem pedes
habere stabiles et firmiter immobiles super terram et non dicunt
fabulosum mendacium, sed potius in tegumentis fabularum ab in-
telligentia quadam volunt dicere, unde sine aliquo immobili sit motus
celi. Dicunt enim Athlantem esse sicut dyametrum extensam de polo
ad polum, quae convertit et regirat celum secundum conversiones
circa polos: et ideo fingunt esse hominem maximum, pedes in polo
uno et caput in alio habentem, et brachiis et manibus celum circum-
volvere. Et est haec fabula Pithagoricorum, sicut diximus in secundo II 1, 3 sq.
de Celo et Mundo. Et intendunt dicere, quod mundus totus est
unum animal, cuius immobile est terra, a qua diametri sicut cordae
et nervi et venae procedunt ad circumferentiam et circumvolvunt

unum de tribus
1 alterum duorum del. m, 1

28 post sit del. manente m. 1.

— 16 —

17 —

Mi\

eam, sicut membra animalis moventur ab uno immobili. Secundum
enim supra inducta contingit et sequitur tunc, quod convertens celum
stat immobile propter terram stantem, cui innititur et sic inductam
de motu omnis volunt solvere quaestionem. Sed dicentibus hoc necesse
5 est dicere cum hoc, quod ipsa terra, quae est immobilis, non sit pars
eius, quod fertur in motu totius, debebat autem pars quaedam esse
eius, cui attribuitur motus, ut patet ex praedictis.

Amplius nos oportet dicere, quod aequae sint fortitudines et

vigores moventis, quod stat, cum eo, quod movetur : est enim quaedam

10 multitudo et vigor virtutis, secundum quam potest id, quod stat,

movere, cum hoc supponatur esse movens: quia nisi virtus eius ex-

cellat id, quod movetur, nullo modo movebit ipsum. Necessarium

enim est esse quamdam analogyam virtutum inter movens ed id,

quod movetur, sicut et in contrariis motibus : si enim unum contra-

15 riorum debeat movere reliquum, oportet, quod in aliqua analogia

excellat ipsuni: pares enim virtutes impassibiles sunt ad invicem, eo

quod neutra excellit aliam: et ideo licet se alterent, neutra tamen

transmovebit alteram: et similiter est in virtutibus stantis, quod

movet, et virtute eius, quod movetur ab ipso : sed sub invicem con-

20 tinebuntur secundum plus habere virtutis: tunc enim id, quod fortius

est, subiciet alterum et continebit ipsum et movebit.

Sive ergo Athlas movere celum dicatur, sive aliud aliquid

p.699b 1 huiusmodi, quod sit movens contentum ab intrinseco sperae totius,

non magis hoc maiori virtute firmatur in medio centro sperae,

25 quam tota spera virtutis habeat: et ideo, si terra dicatur esse stans,

virtute maiori sperae movebitur terra a medio, hoc est a loco suo,

sicut si asseyd maioris sit virtutis in movendo quam adiutorium a

loco suo per motum cubiti; et non poterit immobiliter stare cubitus :

Sicut enim movens movet quadam excellentia suae virtutis, sic etiam

30 mobile, quod movetur, movebit id, quod stat, si excellat virtus eius

in motu. Si enim sit similis fortitudo eius aut etiam plus vel maior

quiescenti et moventi: similem enim huius virtutem esse constat, quod

in motu celi est mobile motum et non movens. Si igitur sic a terra

immobili firmetur Athlas movens totum celum, tantam oportebit

35 esse fortitudinem terrae ad standum immobiliter, quantam habet

totum celum, quod movetur, et quantam habet Athlas movens totum

celum: aut terra nutabit et cedet sub pedibus Athlantis. Si autem
hoc est impossibile, impossibile erit celum moveri ab aliquo huius
modi intrinsecorum, quod infra speram celi contineatur. Quaedam p. G99b 12.
autem quaestio ex praeinductis orta est circa motum partium celi
sive universi. Partes autem vocamus omnia, quae infra speram con-
tinentur, secundum quod etiam terra, quae centrum est, pars est
celi et similiter ignis, cuius circulus et spera est intra speram orbis.
Omnia enim haec referuntur ad motum secundum eos, qui Athlan-
tem movere dicunt: et omnibus hiis a Phytagoricis motus celi et
10 universi attribuitur.

Quaestio igitur quaedam oritur de istis propria, quam oportet
praevidere, antequam alia huiusmodi accidentia determinentur. Si enini
nos stationem et firmitatem immobilitatis et stationis terrae super-
ponamus potentiae celi in mobilitate ita, ut dicamus terram fortiorem

15 esse in stando, quam celum possit moveri, cum manifestum sit se-
cundum Phythagoricos, quod terra movet celum a medio centro, in
quo stat: constat autem, quod fortitudo terrae quiescentis, a qua est
haec potentia movendi, non est infinita: eo quod terra ipsa finita
est et probatum est a nobis in octavo et septimo Physicorum, quod vil 1, 1 sq.

20 corporis finiti non est potentia infinita: propter quod etiam pondus VIII 4, 2 sq.
terrae, quod est virtus sua, qua quiescit in medio, non est infinitum.
Amplius impossibile dicitur multis modis. Uno enim modo
dicitur impossibile, quod nullo modo fieri potest.|| Et impossibile 342 r^.
dicitur, quod natum est fieri, licet elevatum sit supra possibilitateni

25 operantis aut patientis. Non enim eodem modo dicimus vocem im-
possibilem videri et solem, quamvis enim lumen videatur a nobis
tamen excellit lumen in rota solis visum nostrum. Vox enim ex
necessitate non videtur, eo quod non est de hiis, quae innata sunt
videri: lumen autem, cum sit innatum videri, non videtur propter

30 excellentiam. Cum igitur celum dicitur incorruptibile et indissolubile,
opinamur ex necessitate esse indissolubile, ita quod impossibile sit
dissolvi primo modo impossibilitatis. Secundum autem superius in-
ductam rationem, quod celum ab Athlante stante in terra moveatur,
contingit celum non ex necessitate esse, quod indissolubile innatum p. 699 b 23.
sit: et huius ratio est, quia contingit celum moveri maiore et excellenti
virtute motoris, quam ipsum sit mobile per naturam suae mobilitatis.

33 post celi est del e i m. 1 unde postea etiam factunt est.

34 quod in marg. m. 1.

— 18 —

19 —

Contingit enim ipsum moveri ex virtute, quae fundat terram

in stando et quae simul movet ignem totum et supernum corpus

totum cum omni celorum congregatione in circuitu per circularem

motum et iusuper 'Athlantem super se stantem et girantem, per

5 quem universitatis materia et machina designatur in fabula Phytha-

i^orica. Excellit erfjo virtus moventis virtutem mobilis, quotiens-

cumque autem superhabet motus de virtute moventis super virtutem

mobilis, dissolvitur mobile et motus et solvitur proportio moventis

et mobilis, ita quod seperantur ab invicem. Ergo solvetur armonia

10 motus celi, quae est inter movens et mobile, et ipse motus deficiet.

Si autem dicatur, quod non (est) in motore superhabens sive excellens

virtus, hoc non impedit: quia licet non sit, tamen contingit in ipso

virtutem esse excellentem: ostendimus enim in septimo et octavo

VII 2, 1 sq. Physicorum, quod virtutes corporeae, quae sunt in maiori maiores

VIII 2, 1. g^ -jj minori minores, recipiunt additionem et diminutionem, addita

vel diminuta quantitate. Cum igitur terra finita sit, erit pondus eius

finitum et additionem recipiens et sic exellet et corrumpet et mobile

et motum. Non enim potest dici, quod pondus terrae infinitum sit

et ideo additionem non recipiat: non enim contingit esse huiusmodi

20 virtutem infinitam nisi per corpus infinitum: corpus autem nullum

I 2. contingit esse infinitum, sicut ostendimus in prinio de Celo etMundo;

constat autem, quod non contingit umquam dissolvi celum et motum

eius per aliquam naturae potentiam: igitur motor eius non est ille,

VIII 4, 7. qui est inductus: et propter hoc ostendimus in fine octavi Physico-

25 rum, quod motor eius est indivisibilis et impartibilis non habens

magnitudinem penitus. Si enim diceretur possibile celum dissolvi,

quid prohiberet ipsum contingere dissolvi? nisi esset enim impos-

sibile dissolvi, ita quod oppositum est necessarium (necesse est enim

celum non dissolvi) absque dubio dissolvi contingeret ipsum. Sed

11,8-9. de hac quaestione alia ratio est, quam in primo de Celo et Mundo

determinavimus.

Sed ad quaestionem redeamus quaerentes, utrum oporteat in

motu quiddam esse immobile et stabile, quod sit extra id, quod

movetur, ita quod non sit pars ipsius, aut non, et utrum hoc sic

35 sit necessarium esse in universo et motu ipsius? Videtur enim for-

11 est V deest C 14 corj>^e 18 pro pte delo pos. pondus in marg.
m. 1 23 est addidit m. 2 ( : ) 32 j^ost in del. omni w. 1.

p. 700 a 1.
lliad. e 21.

tasse inconveniens alicui esse, si principium motus, quod est im-
mobile, sit interius intrinsecum ei, quod movetur: hiis enim, qui
sic opinantur, videtur bene dicere Homerus, quando dicit: ,Sed non
retrahetis a celo ad terram lovem, magistrum omnium, neque si
5 multum fatigabimini." Omnes autem trahentes et dii et deae. Ho-
merus videtur velle principium motus non esse intrinsecum, quod
est principium sicut pars immobilis, a qua est motus: celum autem
non esse mobile ab huiusmodi extrinseco principio, quod sit stans,
sed potius ab intrinseco principio divino et impartibili non habente

10 magnitudinem penitus: et ideo dixit, quod Jupiter, quem dicit pri-
mum motorem esse celi, non potest trahi a celo, in quo est sicut
movens ad terram, ut ex ipsa tamquam ex immobili parte sperae
moveat: et ideo, si omnia convenirent numina deorum et dearum et
omnes vires ponerent, non traherent primum motorem, qui magister

15 est omnium, a celo, quod movet, ad terram, ut ex ipsa tamquam ex
immobili sede moveret. Quod enim omnino immobile est ab aliquo,
ita quod natum est immobile esse ab illo, a nullo omnino talium,
quantumcumque multiplicetur virtus ipsius, moveri contingit. Et
secundum dicta Homeri solvitur quaestio iam pridem introducta, qua

20 quaeritur, si contingit solvi congregationes et proportiones celi, si p. 700a5
motus eius pendet ab immobili principio? quoniam in veritate, si
pendet ab imniobili virtute corporea divisibili, solventur celi propor-
tiones, sicut obiectum est: Si autem pendet ab immobili intrinseco
impartibili, non solventur celi congregationes et proportiones, sicut

25 ostensum est in octavo Physicorum; et dicemus tunc, quod in solis VIII, 4.
animalibus mobilibus secundum locum oportet esse huiusmodi im-
mobile movens, quod sit extra id, quod movetur.

c. V. Utrum in omni motu sit movens et mobile ita, quod in eodem
sint movens et motum, sicut in eodem sunt movens et motum in

motu locali animalium.

Sed tunc quaeremus, quot sint moventia in ipsis, quae mo-
ventur secundum locum. Oportet enim statum esse in huiusmodi
moventibus, non enim vadit hoc in infinitum. lllud igitur, in quo
est status || erit primum. In omnibus autem talibus oportet hoc stare, 342 yO.

6 post motus del. celi m. 1
ipso corr. m. 2.

post esse del. Ip m. 1 12 ipsa in

Dli

— 20 —

p. 700a 9. hoc autem moveri. Oportet enim aliquid stare, in quo sicut in mo-
vente firmatum mobile moveatur, quemadmodum si dicamus, aliquid
de partibus mobilibus firmet alteram, dicemus illud firmans esse
tamquam stans, sicut diximus superius, quod partium animalis una
5 se habet ad alteram. Sed quaeret aliquis, sicut diximus de inani-
matis, de quibus non est adeo perspicuum, si aliquid est immobile
firmatum, quod movet alia: et ideo quaeritur, utrum omnia talia
habent in ipsis quiddam stans et movens primum, quod videlicet est
primum movens, secundum quod primum movens proximum movens
10 appellamus, et quod tale sit stans, a quibus stantibus firmari est
necesse ea, quae moventur, sicut videmus hoc esse necesse in hiis,
quae moventur in animalibus. Si autem hoc detur, quod sit aliquid
immobile stans, quod movet ea, quae moventur, hoc utique impos-
sibile est esse ignem aut terram aut aliquid inanimatorum , quae
15 moventur, aut aliquam partem ipsius. Sed si est, oportet esse extra
ipsum, quod movetur, aliquid aliud, a quo haec moventur primitus:
omnia enim inanimata ab alio moventur, quod est extra ipsa, sicut
VIII 2, 3. ostendimus in octavo Physicorum: sed sola animata moventur a se-
ipsis et inanimata moventur ab aliquo extrinseco: omnium autem
20 eorum, quae sic mobilia sunt, ut diximus, quod si moventur ab ah-
quo immobili, quod habent in seipsis principium motus, sunt ipsa
eadem, quae movent et moventur: quia huiusmodi sunt animalia,
quae movent seipsa.

De huiusmodi autem moventibus et motis quod dictum est,

25 de animalibus est dictum eo, quod huiusmodi omnia, quando moven-

tur in seipsis, habent stare, quando volunt: et stans firmum, quod

VIII 2 3. movet prinmm, habent in seipsis, sicut in Physicis dictum est. Si

autem in superiorum corporum motu est aliquid stans immobile,

quod est primitus sive primum movens, ex dictis non est palam: et

30 si est immobile in talibus movens, de ipso alia est ratio, quam de

inmiobili movente, de quo hic loquimur, sicut patet per ante dicta.

Animalia autem quotquot moventur, omnia moventur firmata ab ali-

quo, quod est extrinsecum membro, quod movetur, tam inspirantia

quam respirantia. Non enim differt proicere aut movere pondus

p 700a 25. parvum aut magnum, sicut faciunt spirantes et tussientes: et si spi-

rantes faciunt hoc, tunc facient et respirantes. Videmus enim, quod

— 21 —

in scia virtus proicit coxam, quando est incessus, ipsa immobilis
manens, cum tamen tota coxa et crus sit pondus magnum. In in-
spiratione etiam et respiratione oportet stare et trahere et movere
musculos pectoris et pulmonis, ut fiat motus respirationis, licet sit

5 pondus parvum. Idem autem est de musculis, per quos fit tussis
et oscitatio et omnes huiusmodi motus: quia nuUus omnium fit nisi
ab aliquo immobili trahente et movente cordas et nervos membrorum
mobilium. Quaeramus autem, utrum in omni motu oportet quiddam ^x5p.700a26.
stare, quod movet alia. Verbi gratia, utrum in eodem numero, quod

10 movetur secundum locum et movet, oporteat quiddam stare firmatum
aut etiam in eo, quod transmutatur ipsum a seipso secundum ali-
quam speciem motus ad formam, sicut in eo, quod augmentat se-
ipsum? nichil enim augetur, nisi per virtutem augentem, quae est
in eo, quod augetur. Et similiter quaestio est de alterante seipsum

15 per virtutem, quae est in alterante, sicut in eo, quod assimilat et
unit sibi cibum.

De generatione autem et corruptione, quae sunt a principio
secundum ingressum rei in esse, est alia ratio: eo quod nichil generat
seipsum et nichil corrumpit seipsum. Si enim generatio est illa,

20 quam vocamus primum motum generationis et corruptiouis, quae est
via ad esse rei, haec erit iam causa motuum aliorum: quia ille motus
sive mutatio est de non subiecto ad subiectum; omnes autem alii
motus sunt de subiecto constituto per generationem ad subiectum.
Generationem autem dico et corruptionem, eo quod non est sine

25 corruptione generatio : et sic generatio et corruptio omnium est causa
motuum aliorum: quemadmodum in animali et in toto mundo uni-
versaliter causa prima motus est haec, quando perficitur in esse et
subiecto animal: et ideo non potest ita quaeri in generatione primum
movens, quod sit causa sibi ipsi movendi, sicut in animali, quod

30 seipsum movet.

Quaeramus igitur, quid sit augmentationis causa, si aliquando
idem sibi ipsi eidem fiet causa augmentationis : et quid sit causa
alterationis, si aliquando idem sibi ipsi eidem fit causa alterationis,
sicut idem sibi ipsi est causa motus localis ? Si autem dicatur, quod

35 non idem sibi ipsi est causa alterationis et augmentationis, tunc non
est necesse unum primum esse movens in hiis: quia tunc primae

33 post movetur del. sive sit motus inspirationis m. 1.

10 post locum del. / mav m. 1.

343 rO.

— 22 —

augmentationes et alterationes fiunt ab alio extra movente et ab aliis
moventibus fiunt generationes et corruptiones, tunc non est necesse,
quod omnino. sive generaliter idem eidem sibi sit causa raovendi
secundum omnem speciem motus et mutationis; secundum hoc enim
praeest et prius est movens mobili et generans generato : nichil autem
omnino est prius sibi ipsi et ideo oportet, quod in talibus aliud a
generato et moto sit generans et movens.

De anima autem, si movetur a se |i ipsa aut non; et si movetur,

I 2, 1 sq., quomodo movetur, dictum est a nobis in hiis, quae de Anima deter-
^" ^- minata <sunt). Quoniam autem inanimata moventur omnia ab alio

VIII 2, 3. movente et nuUum a seipso, dictum est a nobis in Physicis. De

primo autem mobili, quod est semper motum, secundum quem modum

movetur et quomodo movet primum movens, diffinite dici habet in

Metaph.Xl2.hiis, quae sunt de Prima philosophia, et partim poc determinatum

VIII 2, 5. est in octavo Physicorum. De omnibus hiis certum est, quod a
quodam moventur immobili secundum illum modum motus, quo

VI, Isq. movent, sicut diximus in quinto Physicorum: quia aliter iretur in

infinitum: Sed non moventur a quodam immobili secundum locum

firmato, quod est quaedam pars eius, quod movetur, sicut cubitus

20 pars est brachii, in quo immobili movetur asseyd sive harundo

brachii.

Tractatus secundus, qui est de principiis moventibus in motu
processivo.
c. I. Quot et quae sint moventia in motu appetitivo et quod sit
primum et quae media et quod ultimum.
C>«6p.700b4. Restat igitur nunc quaerere, quomodo anima localiter movet

corpus motu voluntario, et quod est principium huius motus: et
oportet nos determinare, quot sunt numero moventia et non mota
ab invicem: quia si quodlibet moveretur ab alio, impediret unum-
30 quodque alterum et non proficeret motus. Omnes autem motus ani-
maliura habent finera aliquera. Orania enira, quae sunt aniraatorura,
sunt propter finera et praecique orania aniraalia raovent et raoven-
tur causa alicuius sive propter aliquid : et hoc est finis raotus ora-
niura ipsorura, cuius causa raoventur: oportet igitur, quod principia
35 huius raotus inquirantur.

— 23 —

Dicamus igitur, quod videraus aniraae vires sive potentiae, quae
niovent aniraal, sunt intelligentia et fantasia et proh<a)eresis et
voluntas et desideriura: orania taraen haec ad invicera reducta fiunt
pauciora, eo quod quaedam movent nuntium facientes de raotu et
r quaedam' sicut eligentes et quaedam sicut facientes impetura : et
' secundura hoc fantasia et sensus eundera locura liahent in raoven-
tibus cura raente sive intelligentia : unumquodque enira istorura est
Hidicativura et indicatura de eo, ad quod fit niotus : differunt autera
haec secundura dictas in libro de Aniraa differentias ad invicera. Aha ^^^^^
10 autem movent sicut facientia impetura : voluntas enmi et ira et desi- ^^^^^ i^ 7.
deriura, hoc est concupiscentia, orania in raovendo habent in cora-
nmni rationera desiderii sive appetitus, qui facit irapetum in motu.
Proh<a)eresis autera sive eligentia et <a)estiraatio sunt comraunera
quandara habentia rationera raovendi intelligentiae et appetitus sive
15 desiderii. Non est autera orane intelligibile proh<a)ereticura, sed
solum intelligibile proh<a)ereticura est, quod est de nuraero practi-
corura et est practicorum finis, propter quod fit opus appetitus m
aqquisitione vel fuga: hoc enira, quod est de numero huiusraodi prac-
ticorura bonorum, est raovens priraum appetitus ammalium: non
•>,) tamen omne bonura finis est seraper. Si<c) enim omne vere bonura
esset causa huius naturae alicuius, quia nichil est vere finis, nisi
quod est bonura naturae et causa : et ideo sequitur, si finis est secun-
dum naturara, quod est alicuius existentiura causa : oranis enira natura
bonura habet, cuius causa est, sicut probatura est in hbro prirao
25 Ethicorura. Nos autera non seraper ab illo, quod est vere finis et 1 2, 7.
bonum, videmus moveri appetitum animalium, sed potius ahquando
moventur animalia ab eo, quod est causa alicuius alterms, sicut delec-
tationis secundura sensura vel utilitatis aut alicuius tahs, quae non
sunt fines secundura naturara. Propter quod in moventibus oportet
:^0 ponere, quod visibile sive sensibile bonum, quod est bonura ut nunc,
habeat in raovendo locura boni. Delectabile autera secundura sensura
est visibile bonura, quod vocaraus bonura ut nunc. Et m hoc recte
dixit Plato in Deraocraticis, quod oranis delectatio generatio est m ^^^^^^12
sensibilera aniraara: et ideo raanifestura est, quod m bono ut nunc ^^ pj^.j^^^
35 est eadem ratio coraraunis raovendi, quae est in bono siraphciter: 3213.

7 generatione in -ato corr. m. 1 10 sunt V deest C.

1 post potentiae adidit et del. aV m. 2 2 post animal del. esse m. 1

6 habent in marg. addidit m. 2 20 enim ee vel oeC. oeV.

i"it

— 24 —

simile enim qiiid est, sicut quando moventur animalia, quae movet
appetitus motus ab huius modi bono, quod similem habet movendi
rationem. Omnia enim haec movent appetitum in ratione convenien-
tis in commuhi: ab hoc enim omne animal semper movetur in com-
5 muni et singulum animalium non movetur, nisi per idem conveniens
simpliciter aut ut nunc.

Licet autem in communi appetitus animalium sic moveatur a
bono conveniente in communi sumpto, tamen est aliter movens bonum
simpliciter et aliter bonum ut nunc in speciali ratione : bonum enim

10 simpliciter semper movet et motus animalium habet finem, qui vere
finis est, bonum <a>eternum et verax et primum bonum. <A>eternum
autem dico, quod incommutabiliter bonum est secundum naturam
natura manente. Verax autem, quod veritati naturae proportionatur
secundum differentiam constituentem speciem, quod non convenit ex

15 genere aut <a>egritudine, secundum quod est proprium et conna-

turale speciei. Primum autem voco proximum, quod ipsi naturae

est convertibile. Omnis enim natura habet tale sibi proprium bonum,

12. ut probatum est in Ethicis: et hoc non est aliquando bonum et ali-

cubi bonum, et aliquando et alicubi non bonum : sed semper et ubique

20 est secundum naturam bonum : et ideo hoc bonum omnibus aliis hic
et nunc bonis est divinius et honorabilius : et ideo oportet hoc bonum
esse primum bonum, quod in propria ratione manet, ita quod ante
ipsum non est aliud bonum, in cuius ratione moveat : et omnia, quae-
cumque alia bona mo7ent, movebunt per analogjam ad ipsum : et

25 tale bonum aliquod quaelibet habet natura et praecipue animatorum :

et quia sic primum movens est illud, omne autem primum movens

movet immobile, oportet, quod istud bonum moveat, cum sit immobile.

Visus autem et desiderabile sive desiderium movens se movet: et dico

313 v'\ movens se per formam boni primi moventis : et hoc modo primum movens

30 intra aninial est compositum ex forraa prirai moventis et potentia animae

movente: et sic primum movens est duplex, simplex et compositum

YIII 2, 9. sicut in celo, sicut determinatum est a nobis in octavo Phjsicorum,

et ideo primum movens compositum movet se : et isto modo dicimus,

quod etiam animal movet se, cum sit compositum ex motore et mobili.

35 Sic igitur primum movens simplex movet non motum : primum

autem compositum movet motum a specie primi moventis: ultimum

- 25 —

autem est, in quo perficitur, sive verius dicendo, in quo concluditur
motus, ut inferius dicemus: et de illo non est eadem ratio, quae de
ahis, quia non est necesse, ut hoc aliquid ulterius moveat, quia illud
tantum movetur et non movet ulterius aliquid, quod sit motivum.

5 Est tamen de hoc alia ratio quam de aliis ultimo motis. In physi-
cis vero aut artificialibus ultimum motum sic movetur, quod tantum
patitur: hic autem ultimo motum est, quod non ulterius aliquod
movet organum, sed ipsum per se exequitur appetitus opus vel actum,
sicut dicimus virtutes, quae membris affixae sunt, ultimo esse motas

10 et moventes, quod non est aliquid post eas, quod organice pars ani-
malis existens moveat.

Manifestum autem est ex hiis, quia motus ab appetitu perfec- p. 701 a 2.
tus, in quem impetum facit animal, secuudum inductam rationem est
ultimus in ordine eorum, quae sic fiunt a moventibus potentiis. In

15 talibus enim factis movetur et ambulat animal ad appetitum desi-
derans secundum sensualitatem aut eligens secundum rationem, dum
alteratur passione facta secundum sensum aut secundum fantasiam
ab appetibili bono. Hoc igitur modo perficitur motus in animalibus,
quae moventur.

20 c. II. Et est digressio declarans, quot et quae principia et qualiter
sint motus processivi, ut melius declarentur praeinducta.

Nos autem, ut ea, quae dicta sunt, magis intelligibilia fiant,
digressionem faciendo dicimus, quod ad omnem motum tria secundum
rationem exiguntur in genere moventia composita praeter movens

25 simplex et praeter id, quod ultimo movetur. Si enim debeat fieri
motus, oportet quiddara esse ex iudicio decernens et electionem
et motum debere fieri: et oportet esse electionem motus: et tertio
oportet esse appetitum completum ad opus. Non enim fit motus
nisi ad bonum simpliciter vel ut nunc. Non igitur fiet umquam

30 motus, nisi sit iudicatum de bono simpliciter vel ut nunc et sic
decretum motum debere fieri. Facto autem decreto non necessario
fit motus, quia forte non eligit, quod ex iudicio decretum est. In
hoc enim anima differt a natura, quia natura secundum formam, qua
informata est, necessario movetur, ut calido informatum necessario

4 in communi supr. lin. m. 1 19 imt aliquando et del 7 alib. m. 1.

1 post autem dcl. e T q concluditur mobile non m. 1

• • •

lin. add. m. 2.

6 vero sup.

il i

— 26 —

calefacit, et gravitate iiiformatiim ex necessitate descendit : sed anima
etiam postquam concepit formam boni simpliter vel ut nunc, non
necessario eligit eam, sed libertatem habet secundum quod voluerit
eligendi, propter quod ad motum exigitur electio post iudicium, et
5 iudicium quidem fieri potest praeter electionem. Electio autem num-
quam fit praeter conceptum et iudicatum de bono simpliciter velut
nunc. Electio enim est duobus propositis unum alteri praeoptare.
ludicium autem hoc, de quo loquimur, est per modum arbitrii potius
quam per modum probationum et sententiae : quia anima cognitiva in
10 talibus potius arbitrium proprium sequitur quam naturam rei, de qua
iudicat: sciens enim et prudens aliquando arbitratur de faciendo
contrario modo, quam secundum rem esset arbitrandum, si rationem
rei sequeretur. Similiter etiam, quando eligit, potius ad libertatem
et arbitrium proprium eligit, quam attendat eligibilis naturam et
15 rationem. Videmus enim scientes et prudentes eligere aut non eli-
genda aut minus eligenda secundum naturam rei et rationem. Hiis
autem duobus sic perfectis consequitur plenus et completus appeti-
tus sive voluntas de faciendo : et hic appetitus iterum nec rem sequi-
tur nec iudicium nec electionem de necessitate, sed potius libertatem
20 habet etiain electione facta ab electione declinandi et a iudicio, quod
praecessit: propter quod saepe consilio habito et electione dicimus
vim facere nobis et aliud volumus et operamur, sed tamen nullo
iudicio et nuUa electione praehabitis numquam erit completa volun-
tas de faciendis : eo quod sine iudicio non esset nuntium de volito et
sine praeoptatione huius prae aliis non in hoc compleretur voluntas.
Haec igitur tria sunt moventia composita, quorum quodlibet componi-
tur ex forma boni primo moventis et potentia animae, quae concipit
bonum illud; sed iudicans primum non componitur nisi ex forma boni
moventis et potentia iudicante.

Similiter autem ultimum volens sive appetens non componitur
nisi ex appetente et forma boni, quam appetit: sed medium, quod
est eligentia, ex tribus componitur elementis : habet enim formam
344 r". primi boni moventis et habet aliquid cognitionis: eo quod coUatio
unius eligibilis ad aliud non fit sine cognitione: et habet aliquid
35 appetitus, per quem unum praeoptat alteri. Haec autem tria moven-
tia sic secundum formam moventis in genere dicta sunt.

III 1-5.

- 27 —

Haec autem secundum substantiam dividuntur rursus in tria:
quoniam in rationabilibus intellectus practicus ex iudicio movens est
per suam scientiam. Liberum autem arbitrium est habens formam
moventis compositam ex iudicio et voluntate: voluntas autem movet
secundum rationem appetitus solum. In hiis autem, in quibus est
anima sensibilis ut perfectio ultima, movet fantasia per modum iu-
dicii, et est in ipsis <a>estimativa, quae habet (a>estimare per modum
electionis: et est appetitus in ipsis secundum concupiscibilem et ira-
scibilem, qui impetum facit in opera per virtutes, quae sunt in
niembris. In hiis autem, in quibus sensibilis non est pefectio ultima,
sed est in eis secundum esse sensibilis, in hiis fantasia et <a>esti-
mativa et appetitus secundum utramque partem sui participant ali-
quid rationis et suasibilia sunt a ratione et secundum hoc movent.
Et de omnibus hiis dictum est in tertio libro de Anima, et iterum
dicturi sumus in scientia Ethicorum monasticorum. Patet igitur,
quod secundum subiecta moventia dividendo moventia, quod divi-
duntur in tres terminos.

Praeter omnia autem haec est movens primum: ethoc est duplex,
simpliciter bonum et ut nunc et hic bonum : et hoc est ita movens,

20 quod est immobile. Bonum autem simpliciter tres habet conditiones,
quod videlicet est <a>eternum et verax et primum: et quia est <a>eter-
num, non quandoque movet et quandoque non, sed semper : et quia est
verax, non movet per accidens, sed per seipsum : et quia est primum,
movet ita, quod ante ipsum nichil sibi est causa movendi, et ideo
est movens immobile. Hoc autem facile est considerare in omni
bono cuiuslibet, quod est secundum naturam bonum. Non enim est
aliqua natura, quae non habeat formam essentialem se constistuen-
tem: et haec forma esentialem habet aliquam operationem: et haec
operatio essentialis finitur ad aliquid, et ideo operatio haec finita ad

30 id, ad quod essentialiter est, est bonum naturae illius, sicut probari

habet in decimo Ethicorum, sicut essentialis actus hominis est intel- X 1.
hgere finitum ad intelligibile necessarium et <a>eternum: et sic est
de omnibus aliis. Ex quo relinquitur, quod habitudo boni ad id,
cuius est bonum, est necessaria et incommutabilis: statim enim mox
posita natura ponitur habitudo eius ad hoc bonum, et ita <a>eter-
num erit bonum illud secundum modum dictae habitudinis, hcet

10 post talibus del. proprium m. 1.

6 fantasia sup. del. estimatio pos. m.

15 non exstat in scriptis editis.

— 28

— 29 -

secundum esse non sit forte <a>eternum: et quoad hoc habet hanc
conditionem, quod dicitur aeternum, eo modo, quo aeternum voca-
mus incommutabile, non quidem secundum esse semper, sed secun-
dum habitudinem ad id, cuius est bonum. Amplius non est aliud
5 bonum secundum veritatem naturae nisi illud: omnia enim alia bona
aut secundum accidens aliquod et in aliquo tempore bona sunt et
conferentia in relatione ad verum et naturale bonum: et quoad hoc
est verax vocatum et nulla alia movent animal, nisi quae verax
bonum aliquo modo assimilant vel conferentia vel conservantia vel

10 amminiculantia: sicut et sanum non dicitur, nisi quod aliquo modo
se habet ad veram sanitatem ut indicans aut faciens aut conservans
aut aliqualiter aliter relatum ad veram sanitatem. Bonum ergo verax
simphciter bonum est secundum naturam: et ut nunc bonum est id,
quod per aliquem modum refertur nunc ad ipsum et non movet, nisi

15 in quantum ad verum refertur bonum: et quia non movet nisi per
formam propriam, ideo est primum et immobile bonum. Hoc igitur
et sub ista ratione est primum movens.

Ultimum autem motum in animalibus est id, quod praecepta
omnium prius moventium exequitur et nuUi imperat motum, sicut

20 sunt merabra ultima motum exequentia ut manus et pedes, quae non
ulterius movent aliquid, quod sit pars animalis. In membris enim
unum movet alterum, sicut superius diximus, ubi ostendimus, quod
motus talis semper est ab immobili aliquo: sed ultimum licet forte
moveat aliquid extra animal sicut baculum vel aliquid huiusmodi,

25 tamen dicitur ultimum motum, eo quod nichil ulterius movet motu
animato.

Ex hiis igitur, quae hic diximus, cum hiis, quae in tertio de

III i. Anima de movente a nobis determinata sunt, facile patet intelligentia

eorum, quae supra dicta sunt: omnia autem haec hic inducimus, ut

30 primam animae sedem in corpore inveniamus: hanc enim non ex

sensu neque vegetatione, sed ex ipso motu congruentissime inferius

demonstrabimus.

10 post aliquo addidit supra lin. m. m. 1
indicans urina faciens exercitium conservans dieta.

11 Gloss. Saec. XV. ut

c. III. Qualiter praeinducta moventia movent per motum sillogizandi

sicut in speculativis.
Revertentes igitur ad propositum dicamus, quod si volumus C«7p.701a7.
scire modum, secundum quem intellectus practice aliquando quidem

5 intelligit et aliquando non, et aliquando quidem movetur secundum
scientiam intellectam practice, aliquando aubem non: considerabimus
hoc ad similitudinem intelligentis speculative, qui non intelligit ali-
quid mobilium, hoc est, quod moveat : quia non accipit intelligibile,
nisi prout est causa scientiae et speculationis, et non prout est causa

10 electionis et motus sive operis: Sicut enim speculativus intelligens
sillogizat, sic et practicus. Sed differentia est in hoc, quod in spe-
culativo sillogismo finis est visus secundum intellectum hoc est 344 yO.
scientia conclusionis, quae est effectus siUogisrai: quando enim spe-
culativus intellectus duos prirao intellectus principiorum intelligit

15 esse secundum ordinem trium terminorum, tunc habitudinem hanc
intellexit et concludendo adiunxit conclusionem et illam intellexit.
In practicis autem similiter a duobus principiis, quae sunt primitus
in iudicio et electione accepta, per modum conclusionis iit opus,
quod est finis practicorum. . Quemadmodum gratia exempli dicamus,

20 quando aliquis sicut universaliter iudicans intelligendo dicit, quoniam
ambulandum est omni homini, et quod ipse est homo, statim secun-
dum praesens nunc ambulat: et si iudicans intelligit, quoniam nulli
homini gradiendum est, ipse autem homo, statim stat et non gra-
ditur: et haec ambo sic ex sillogismo operatur, nisi aliquid prohibeat
aut vim faciat. Si enim intelligit, quoniam domus est bonum et
utile sibi, statim facit domum, si praeconcipit, quod tecto indiget.
Similiter cum tunica sit amictus, tunicam faciet tunica indigens.

• • • *

Faciendum ergo esse tunicam est actus sillogizatus a prmcipio, si
tunica est necessario: et hoc ponit primum principio dicens, quod
necessaria sunt praeparanda: tunica autem necessaria: igitur tunica,
praeperanda. Si autem ad tunicam hoc aliquid aliud est necessa-
riura, statim ettam illud operatur. Et sic oportet, quod in onmibus
procedit quasi ex sillogismo, cuius conclusio est opus: et quia opus
est extreraus finis, patet, quod conclusio est extreraum et finis prac-
55 ticorum.

26 post sibi del. ipse m. l
pos. m. 2.

29 post piimum parvulum per supra lin.

— 31 —

Cum autem facimus propositiones sive principia practicorum
syllogismorum, non accipimus neque facimus eas, nisi secundum duos
modos, scilicet quod sint de bono et possibili nobis: quia enim finis
est opus, oportet, quod sit de possibilibus per nos fieri : et quia finis
5 est desiderii, oportet quod sit de bono: et has duas species oportet
considerare in omni propositione practicorum. Altera enim propo-
sito, quae secunda est et assumptio vocatur, manifestat semper ope-
rabile, quemadmodum aliquis desiderantium manifestat quiddam desi-
deratum: mens enim se figens nichil omnino providet, sed simplex

10 verum contemplatur: et ideo oportet mentem non figi, sed extendi
ad desideratum: sic enim providet de operabili : aliter etiam mens
fixa non providet, quoniam si figitur multum per desiderium rei
operabilis, non providet diiudicando et conferendo, utrum opera-
bile vel non: sed statim prolabitur in opus, sicut si dicerem, quod

15 fixa mens desiderio ambulationis non providet collationem, quod
ambulandura homini, et quod ipse homo: non enim perseverat in
tali coUatione: et ideo contingit, quando non consideramus confe-
rentes, cito operamur absque collatione, statim ut tangit sensum id,
cuius causa fit opus: quod superius diximus esse primum movens,

20 ant ut tangit fantasiam aut mentem : desiderat statim et figitur et
ideo statim agit: et tunc actio sive opus fit loco interrogationis aut
intelligentiae aut desiderii : et dico interrogationem opus, quod est
sicut quaestio et interrogatio ante sillogismum, eo quod de ipso con-
ferendum est, utrum agendum sit aut non. Intelligentiam autem

25 voco iudicium de faciendo vel non faciendo, desiderium autem im-
perium de faciendo vel non faciendo: haec enim omnia mens ad
delectabile fixa negligit et statim ad primum tactum delectabilis
operatur. Sicut si dicatur in potu modo esse desiderium, quem potum
aut sensus aut fantasia aut mens dixit vel nuntiavit, statim bibo sine

30 collatione. Eodem autem modo et in animalibus in ambulando et
agendo fit motus. Fit autem motus de extrema causa movendi, quae
est impetum faciens, per hoc, quod desiderium completum fit secun-
dum illam. Desideria aufcem fiunt per desiderabile nuntiatum aut
per sensum aut per fantasiam in brutis animalibus/

8 aHquid in aliquis corr. m. 1 24 iiod aut mp. lin. non in. 1

26 post enim del. op m. 1 31 post agendo del. uH m. 1.

Similiter autem intelligentiae practicae explentur a desideran-
tibus agere aut per desiderium, hoc est per concupiscentiam aut per
iram. Alia vero, quae cum ratione sunt, agunt per desiderium et p. 701 b 1.
voluntatem: et alia quidem faciunt cum iudicio (a>estimationis aut

5 intelligentiae : alia vero exercent actiones, quemadmodum ea, quae
subito^^moventur parvo motu facto solutis obliquitatibus iuncturarum,
quae sunt in membris, et flectentibus se ad invicem ligamentis mem-
brorum moventium et motorum per modum, quem supra diximus.
Hoc enim fit sicut currus, qui fertur localiter, dum seipsum hoc modo

10 movet, quod pars immobilis percutit et trahit eam, quae revolvitur
circa eam, quando meguar sive axis rectus tractus rursus trahit rotam,
quae circulariter movetur, et rota ipsa circumfertur in hoc, quod
habet rotas impares, unam in alia: modiolus enim, qui loco centri
est, percutitur a meguar ipso et modiolus revolvitur et per radios

15 siciit per cordas et ossa movet circumferentiam maiorem, quae est in
cant(h)orum circumpositione : equi autem trahentes sunt sicut anima:
et sic minor rota, quae est modiolus, fit vice centri, quemadmodum
etiam in chelyndris videmus fieri. Et per hunc modum moventur
animalia : habent enim membra pro huiusmodi, qualia in curru sunt,

21) instrumentis: et habent nervorum et ossium naturam loco eorum,
quae in curru sunt. Quod enim in animalibus sunt nervi et ossa,
hoc in curribus et huiusmodi instrumentis sunt ligna et ferrum: et
loco compaginatorum meguar et rotarum in curribus in animalibus
sunt nervi et obliquitates solutorum et lentorum.

c. IV. Qualiter species practicae agunt in potentia rerum calore et
frigore extendentes et contrahentes membra.
In hoc tamen differentia est, quod in subitis, hoc est vehicuJis
et curribus, non est alteratio aliqua partium : quoniam si esset in
eis alteratio, oporteret, quod aliquando minores fierent rotae interius,
quando contraherentur, et quod rursum fierent maiores, quando
extenderentur, quamvis semper in eodem circulo secundum substan-
tiam moverentur. In naturali vero || motu animalium possibile est 345 rO.

1 posl autem deL fiunt m. 1 7 flectentibus m marg. m. 1 pro deleto

flectibua 11 meguar ah arabico mihvar (Schuhlein-Freising) 16 cotorum C,
m. 2 mutavit o in a. tantorum V 18 (?) chelindra, chelindrus = chelandium
Xsldvd^ov hyzant. navigii species Du Cange, an cylindris (?) 27 post subitis
del. hoc vertigine m. 1.

- 33 -

idem maius etminus fieri et figuras possibile est permutare. Cali-
ditas enim relaxat paites et augmentat, quae venit ad membrum
movens cum spiritu et sanguine. Frigiditas autem, quae inducitur
ex subtractione spiritus et sanguinis, constringit et diminuit, sicut
5 patet in hiis, quae per frigiditatem alterantur: hoc enim modo acci-
dentia animae alterant et spiritum et sanguinem : fantasiae enim
alterant spiritum et similiter sensus et intelligentiae practicae : sensus
enim statim ex primo motu sensibilis sunt quaedam alterationes exi-
stentes, quod et sensibilia passionem inferunt sensui. Fantasia vero

10 et intelligentia in practicis habent potentiam et virtutem rerum, eo
quod in practicis ad res referuntur: et quoad hoc species intellecta
gratia voluptatis potentiam habet calidi et per effectum est calida,
eo quod in membra delectantia protendit spiritum et sanguinem,
quorum utrumque est calidum. Econtra autem species formidabilis

15 et tristabilis dicitur frigida, eo quod per fugam spiritus et sanguinis
ad cor membra destituta frigescunt et fiunt hoc modo species prac-
ticae intellectu acceptae per hoc, quod ad res referuntur, quemad-
modum singulae rerum sunt, quarum sunt species : et ideo aliquando
trepidant et retinent solum intelligentes absque aliquo terrore, qui
sit in rebus.

Haec igitur omnia passiones sunt et alterationes alteratis in
corpore nervis a speciebus intellectis vel ymaginatis secundum cali-
duni et frigidum: et ideo in corpore aniraalium haec quidem mem-
bra fiunt maiora laxata per calorem spiritus et sanguinis : haec autem
fiunt minora constricta per oppositum frigus. Haec autem permu-
tatio latet et non est palam et manifesta: eo quod parva permuta-
tione facta in spiritu et sanguine magnas et multas permutationes
et de longe per membra factas differentia parva facit^ quae fit in
spiritu et sanguine, sicut diximus, quemadmodum [tjhemone sive guber-

30 naculo parum permutato in puppi subito multa valde fit permutatio
prorae. Multo autem amplius multam valde facit totius corporis
permutationem secundum calorem aut frigus aut secundum aliam
passionem aliquam ex speciebus conceptis factam, quando fit per-
mutatio circa cor: in hoc enim permutatio facta in centro cordis,

35 quod quidem secundum magnitudinem forte est pars insensibilis,

9 quod mutuvit in quia et deleo. et m. 2
supra lin. m. 1.

11 quo quoad 28 facit

multam facit totius carnis per totum corpus differentiam in rubore
et pallore et trepidatione et tremore et aliis huiusmodi accidentibus:
et in contrariis horum accidentium facit multam per contrarium
differentiam : omnes enim istae passiones ad centrum cordis referun-
5 tur, sicut in sequentibus ostendemus.

Horum autem omnium principium motivum est, quod diximus, ^«8, p.701b
motus videlicet eius apprehensi sensu vel fantasia vel intellectu, quod ^^*
in exercitio practicorum est sequendum vel fugiendum. Ex neces-
sitate enim horum intelligentiae et fantasiae consequitur caliditas et

10 frigidatas, sicut diximus. Dico autem, quod hoc sequitur, quod est
solum fantasiae et solum intelligentiae praeter res ipsas, quando
conceptus ad res referuntur. Est enim tristabile quidem fugiendum
et delectabile persequendum. Sed tamen accidentia sequentia per
calorem et frigus latent, quando persecutio et fuga circa parva con-

15 tingunt: cum tamen tristabilia et delectabilia omnia fere sint cum
frigiditate et caliditate: et dico fere propter delectationes contem-
plativorum theorematum, quae contrarium non habent et cum cali-
ditate non sunt, sicut determinari debet in ultima parte Ethicae
monasticae.

20 Quod autem fere omnia sint cum frigiditate et caliditate qua-

dam, manifestum est ex passionibus sequentibus ista. Audacia enim p. 702 a 1.
et timores et coitus et alia corporalia sive passiones corporales de-
lectantes et contristantes sunt in parte cum caliditate et frigiditate
in quadam corporis parte: in parte etiam in toto corpore calidita-

25 tem et frigiditatem inducunt sicut coitus et ira. Memoriae autem
et spes, quae utuntur calefacientibus et infrigidantibus, tamquam ex
ydolis moventibus, quae movent secundum virtutem rerum quando-
que minus et remissius et quandoque plus et intensius, sunt causae
huiusmodi calefactionum et infrigidationum: Rationabiliter enim cau-
santur intrinseci motus, qui permutant organicas partes corporis
circa principium ipsarum, quod est cor et spiritualia, quando per-
mutatio fit in eis a congelatis ad humida calore resoluta et ab hu-
midis calidis spiritibus et sanguine ad congelata frigida et constricta:
et similiter membra intrinseca fiunt moUia et dura ab in vicem hiis
contingentibus circa principium in corde. Multo autem amplius con-
tingunt huiusmodi passiones in hiis, qui passivi sunt et habent com-
plexionem valde ab huiusmodi passibilem, sicut multotiens in aliis

12 fugendum C 37 ante ualde del. ualde m. 1.

IfS

— 34 —

cf Physic libris dixinius. Facile enim contingit in huiusmodi passio, quando

VII 1' 5' hoc quidem est agens, sicut fantasma aut intellectum, hoc autem

^'^''''a/^^ ^ facile patiens et non deficit utrumque istorum ab actione et pas-

sione, sicut in melancolicis, qui et fortia habent fantasmata et facile

5 patiuntur ab eis: tunc enim in ratione moventis hoc quidem facit,

aliud vero in ratione passivi patitur: per hoc enim sicut gratia

exempli possumus dicere, si intelligit ambulandum, statim simul con-

cipiens hoc ambulat, si non impediat aliquid aliud.

Patet igitur, quod passiones studiosae et bonae ordinant orga-
345 vo nicas partes ad motus ordinatos: desiderium autem movet passiones,||
fantasiae vero movent et causant desideria ex parte ammae sensi-
bilis. Aliquando enim fit huiusmodi motus desiderii aut per mtelh-
gentiam aut per sensum : quasi simul autem et citissime sive velo-
cissime fiunt haec per hoc, quod natura facile faciens et passibilis
15 est ab hiis, quae dicta sunt secundum ordinem ab mvicem.

c. V. De probatione, quod anima est in primo principio movente,
quod non est extremitas alterius mota ab alio quodam movente.
p 702 a 21 Movens autem animal, quod sicut virtus motiva movet, aut sicut

movens compositum ex motore et mobili, necesse est esse • m quo-
90 dam membro, quod est principium motus effectivum. lunctura autem
laxa, in qua est inflexio membri moti, est quoddam prmcipium, in
quo ' et a quo est motus eius, quod movetur ultimum, et alterms
membri moti principium, si non est ultimum, motum est in alio
membro ultra iHud, quod dictum est: sicut si dicamus, quod movens
05 manum est in musculis iuncturae manus ad asseyd: et si asseyd mo-
vetur, movens ipsum est in iunctura cubiti, quae est ultra ascendendo
in brachio post iuncturam manus ad asseyd : propter quod mnctura
ipsa est ut una et est, quod aliquando utitur ea natura ut duobus,
quemadmodum in praecedentibus dictum est. Quando enim movetur
30 membrum, tunc necessarium est, quod hinc a moto supenus stet sig-
num centrale, quod de numero est ultimorum, quia semper ultimum
descendendo a corde, quod primo movet: quod, inquam, ultimum
proximum est membro, quod movetur, oportet stare immobile, a quo
moveatur id, quod movetur ultimo motum: et hoc est tamquam
35 signum et punctum centri, circa quod et in quo girat membrum.

1 passio \" qH {del.) hoc C. 19 est sup. Un. m. 1.

— 35 —

quod movetur: et cum hoc necesse est stare, tunc necesse est aliud
moveri, quod sic in iunctura coniunctum est. Nos enim iam ante
probavimus, quod omne, quod movetur, oportet firmari in aliquo
stabili et fixo. Gratia autem exempli dicamus, quod movetur qui-
dem et non movet ultima sive inferior pars brachii, quam vocamus
asseyd sive harundinem. Id autem, quod est in flexione sive iunctura
cubiti de virtute in nervis et musculis, hoc movet: aliud vero mo-
tum, quod in eodem brachio toto movet se, necesse est quiddam
immobile movens habere: et hoc, quod primum esse immobile aut
quod nichil immobile est, dicimus esse signum potentia et virtute
movendi eo, quod ab ipso sicut a centro omnes egrediuntur motus
eorum, quae moventur: et hoc quidem in brachio est, a quo movetur
totum brachium: et haec est iunctura, quae est in armo, et accidit
hoc fieri duo: est enim ultimum movens et principium eius, quod
15 movetur in ipso: et ideo, si brachium esset animal per se separatum
existens, pro certo abhinc, ubi primum movens est et ubi est prin-
cipium motus eius, quod movetur, ibi esset prima sedes animae mo-
tivae: et ex illo moveret omnia alia sibi coUigata et coniuncta.

Non enim potest dici, quod anima sicut principium motus sit
in ultimo, quod movetur: contingit enim aliquando virgam manu
tentam moveri et scimus, quoniam non in virga est anima. Igitur
ratio essendi animam in aliquo sicut in principio movendi, non est,
quod sit in ultirao moto: et ideo non est ut movens in eo, quod
movetur ultimo, nec in principio eius, quod movetur, sed potius in
principio movente, aut quod non movet aliud aliquid in ordine mo-
ventium. Lignum enim sive virga mota habet principium et finem
in manu, a qua movetur: una enini extremitas sive finis eius est in
manu et illa mota movetur totum: eo quod una parte continui mota
movetur totum continuum et ideo, si non est in virga movens prin-
cipium, quod est ab anima, propter hoc, quod est mota virga, eadem
ratione etiam non est in manu, quae mota est a brachio: non enim
differt per hoc, quod utrumque est motum ab alio. Id autem,
quod est compositum ex primo movente et mobili, sicut probavimus
in octavo Physicorum, movetur a seipso: et ideo ratio eius quaedam VIII 2, 5.
esse animam ut primum principium motus esse in aliquo est, quod
non moveatur ab aliquo alio, sed quod moveatur a seipso: et quando

34 super quaedam posuit est w. 2 deest V.

— 36 —

37 —

movetur ab alio quodam immobili, sive sit coniunctum sicut pars
animalis sive sit separatum sicut virga, sequetur per unam et ean-
dem rationem non esse animam in ipso sicut in principio movente
p 702 b 3. Similiter enim se habet quoad inducta et manus ad yr, hoc est ad
5 brachium: et haec pars, quae yr sive brachium vocatur, ad cubitum:
utriusque enim motus est ab alterutro dictorum sicut ab immobili
proximo non tamen primo: et utrumque istorum prope simile est
virgae motae: et quia sic prope similiter se habent quoad hoc, quod
dictum est, non differunt: fit enim in comparatione virga tamquam
10 ablata sive abscisa pars, quae est manus vel brachmm vel ahud
quod est ab alio immobili motum. In nuUo ergo pnncipio erit
anima quod est extremitas cuiusdam alterius moventis et moti, sicut
346 ro. cubitus extremitas adiutorii |i movens inferiorem partem brachn, quae
asseyd vocatur. Similiter autem anima non inest ei, quod movetur,
15 si est extrinsecum, quod non est pars animalis, quod a se movetur
quemadmodum diximus, quod principium ultimi virgae m manu est
sicut motum a manu: est enim principium primum motus manus et
vircae superius amplius, sicut ante ostendimus: et ideo non hic m
altero istorum est principium motus. Quod autem sit m neutro ho-
20 rum, sed amplius superius, patet per hoc, quod cubito stante totum,
quod de brachio inferius est continuum existens, movetur: et sic
principium motus manus et brachii est in alio: quae autem moventur
sicut ab anima, non habent principium sui motus in aho, sed m
seipsis: et per hunc modum fit resolutio omnium eorum, quae mo-
25 ventur, quousque stetur in movente primo, quod a seipso movetur.

c VI. Quod primum movens, in quo est anima, medium est trium
dyametrorum, longitudinis et latitudinis et profunditatis, et per hoc

est principium omnium motuum.
tx9p 702 b Quoniam autem in huiusmodi principio motus similiter se ha-

bent dextrum et sinistrum, hinc patebit: haec enim hcet smt con-
traria, simul moventur: et ideo neutrum est principium motus ad
alterum, eo quod principium movens stat et firmat in se hoc, quod
movetur: igitur non contingit stare dextrum ad hoc, quod moveatur
sinistrum, nec e contra contingit stare sinistrum ad hoc, quod mo-

4 yr (hyr edit.) iure corruptum esse putat Schuhlein-Freising ex arahico
dira ,pars brachii ab extremo cubito usque ad extremitatem digiti medu"
23 post sicut del. ab al m. 1.

12.

veatur dextrum: oportet igitur, quod principium motus sit in supe-
riore amborum. Dico autem in superiore non loco, sed resolutione.
Oportet igitur, quod in medio omnium motorum sit principium pri-
mum animae moventis: sicut enim in quinto Physicorum diximus,
5 medium est extremum amborum extremorum, quando operatur ad V 1, 1.
ipsa: et sic medium est sinistrum ad dextrum et dextrum ad sini-
strum, et est superius ad inferius et inferius ad superius, et est ante
ad id, quod est retro, et retro ad id quod est ante: et sic principiat
omnem motum localem quidem in dextro et sinistro: naturalem

10 autem, qui est nutrimenti et augmenti, in superiori et inferiori et
alterationem sensus et sensibilium in eo, quod est ante et retro:
similiter enim se habet ad motus, qui sunt supra et infra et in aliis
differentiis situs corporis: motus autem supra sunt, sicut qui sunt
a capite et humeris, et similiter est de aliis differentiis situs. Ratio-

15 nabiliter autem hoc contingit esse principium universaliter primum:
hoc enim dicimus esse primum sensibile: sicut enim ostendimus in
libro de Sensu et Sensato, cor est primum organum tactus, ad quod
etiam omnium aliorum sensuum sensibilitas refertur, et sic est uni- I 1, 15.
versaliter sensibile primum : et ideo, quando per sensum alteratur in

20 delectando vel tristando, sicut alteratione facta circa hoc, quod est
principium omnium aliorum, erit permutans, quaecumque sub ipso
sibi connexa continentur: et sic simul mutantur omnes partes ani-
matae extensae calore et spiritu et congregatae sive contractae per
frigus : et ideo ex necessitate demonstrationis contingit hinc fieri mo-
tum in animalibus, quem dicimus esse voluntarium motum : et eadem
necessitate sequitur ipsum esse primam animae sedem et ipsum esse
primum, quod movet seipsum in animali, et a quo omnia alia mo-
ventur. Media autem haec pars potentia quidem et substantia est
unum solum, sed actione et operatione, quando comparatur ad mem-
bra, efficitur plurima vivificando, movendo et sensificando et vege-
tando cibo et augmento : eo quod simul cum principio isto moventur
ossa ab ipso, quae sunt sustentantia membrorum aliorum: et illis
motis necesse est et membra moveri; et in iuncturis ossium,; quod-
cumque stabit superius, alterum firmatum in illo movetur inferius.

Huius autem exemplum est in figura. Ducantur enim ad A
medium lineae B A et C A et sit A sicut signum, in quo est con- p-702b 28.

3 quod sup. lin. m. l.

— 38 —

— 39 —

iunctio duorum ossium, quae sunt AC et AB: secundum hunc enim
modum dispositis ossibus tunc B movetur et A movet: sed verum
est, sicut ex praedictis patet, quod aliquid in tali motu oportet esse
stabile, si debet hoc quidem moveri et aliud movere: et hoc stabile
5 est A: igitur erit unum potentia tam AB quam AC continuum et col-
ligatum, actione autem moventis et moti erunt duo. Igitur totum AB
et AC necesse est non punctum, sed magnitudinem divisibilem esse.
Amplius contingit aliquando C et A simul moveri, sicut mo-
vetur totum brachium ex adiutorio in asseyd compositum, secundum
10 quod totum brachium est unum continuum colligatum: oportebit
ergo ambo principia duorum ossium, quae mobilia sunt in A, in quo
colligantur, esse unum aliquid in tali motu: et tunc sic movendo
oportet esse aliud movens non mobile, sed firmatum movere, quod
est, sicut si diceremus esse in armo, a quo totum movetur brachium.
15 Diximus autem, quod extrema et principia ossium ad invicem fir-
mantur et coUigantur in A movendo se invicem, sicut si gratia
exempli dicamus, quod aliqui firmantes spondiles dorsi et ancharum,
quae a tergo sunt, moveant crura et coxas, quae coUigantur in an-
chis: oportet autem in omnibus talibus, quod unum aliquid sit pri-
20 mum movens ambo haec. hoc autem erit anima, quae aliud quidera
346 yo. est ab huiusmodi magnitudine mota et existens intrinsecus || in medio
trium dyametrorum longitudinis videlicet et latitudinis et profundi-
tatis, quae sunt dyametri corporis: sic enim erit principium motus
crementi et localis et pulsualis et sensibilis: et isti sunt omnes mo-
25 tus, quos facit anima in corpore et propter quos anima coniungitur
C;<10,p.703a corpori. Secundum igitur rationem demonstrativam, quae dicit cau-
sam propter quid motus illius, qui vocatur motus desiderii sive vo-
luntatis, medium, quod movet ea, quae mota sunt, oportet, quod sit
causa motus universaliter in toto corpore: et hoc quidem movens
30 omnino immobile est anima, sicut primo primum movens in mundo
est movens indivisibile et immobile. Sicut autem in mundo oportet
aliquod primum corpus esse, quod primum moveatur ab immobili
primo, ita quod ex immobili movente et primo mobili conficiatur
unum primum compositum, quod movet seipsum et movetur a se-
35 ipso: ita in corporibus, quae animata sunt anima movente, oportet
aliquod corpus primum tale esse, a quo influatur omnibus aliis mem-

bris motus et ipsum primum corpus moveat seipsum. In tali enim
connexione corpus, quod quidem est mobile a quodam alio primo et
non est innatum movere primo, sed moveri, potest pati secundum
alienam passionem ab eo, quod est corpus primo movens, sicut om-

5 nes partes membrorum patiuntur alterationes cordis et omnes celi
inferiores recipiunt influentiam ab eo, quod est primum mobile: et
sic solutis et constrictis nervis et ligaturis per totum corpus motus
perficitur animae, quae ut motor iungitur corpori: hoc autem cor
in corda habentibus aut membrum analogum cordi in hiis, quae

10 corda non habent: et ex hac demonstratione certissime scitur, qua-
liter anima iungitur corpori, et quod sicut motor omnium motu ani-
mati iungitur ei et non sicut perfectio vel actus materiae tantum,
et quod propter hoc diffinitur, quod est enthelechya corporis organici
secundum potentias vitae, sicut in libro de Anima determinavimus. II i, i sq.

15 c. VII. De virtute cordis, per quam movet, et de natura spiritus, qui

cordis est instrumentum.

Movens autem omne necesse est habere aliquam fortitudinem p. 703 a 8.
et virtutem, qua vincat et excellat mobile, et non extrudatur ab
ipso extra locum et naturam suae firmitatis et immobilitatis : propter

20 quod etiam fabula de Athlante celum movente a Phythagoricis in-
ducta est: et ideo necesse est cor esse confirmatum loco immobili
super basim suam et ligatum nervis et villis transversalibus et lon-
gitudinalibus, quemadmodum diximus in scientia de cordis natura et de animal. I
anathomia. Insuper etiam cum virtute sua cor moveat, oportet illius ' '

25 virtutis habere vehiculum, quod est spiritus: et ideo necesse est spi-
ritum et in corde generari et a corde procedere: omnia enim ani-
malia expresse etiam ad sensum videntur habere spiritum connatu-
ralem sibi et potentia et virtuosa sunt per ipsum. Quae autem sit
salus et generatio connaturalis spiritus, dictum est a nobis in aliis
nostris libris naturalibus et praecipue in libro de natura Spiritus et de somno et
Respirationis. Spiritus autem videtur in movendo et causando mo- j o o '
tum aliquid simile habere cum primo animali sive animativo prin-
cipio: et hoc ideo est, quia sicut saepe probavimus, est instrumen-
tum animae et vitae et vehit virtutem ipsius et movet in forma

4 post igitur del. a m. 1 17 ancha = anca, coxendix Du Gange.

13 endelechia V 20 post inducta est del. et iterum necesse m. 1

23 ante diximus del. supra m. 2 cf. praef.

p. 703 a 16.
15

— 40 —

vitae et animae sicut et calor naturalis: et ideo est vitae opera per-

? Aristot. wa ficiens sicut anima : et ideo etiam <H>eraclitus ipsum animam esse

2, p.405a25. ^— ^. \^q})q^ igitur simile aliquid ad primum animativum, sicut etiam

centrum sive signum, quod est in flexionibus iuncturarum, habe^t

5 simile aliquid ad primum motorem, qui est cor, in hoc, quod movet

immobile permanens et virtute sua movet inferius coniunctum ei

non extrusum ab eo extra firmitatem et immobilitatem ipsius, sicut

enim etiam spiritus in forma movet primi moventis. Quoniam autem

principium huiusmodi animativi motus quibusdam quidem est in

10 corde, quibusdam autem in membro, quod est cordi analogum, eo

quod corda non habent, per idem membrum, quod sic est principium

etiam, spiritus ortus ab ipso efficitur eis complantatus et connaturalis

et per illud videtur eis existens esse in natura ipsorum.

Utrum autem idem numero sit spiritus in tota vita animalis
aut fit sive generatur semper alius et alius aut etiam omnino fit
sive generatur, alia ratio est et alius locus disputationis : quoniaQi
de spir. et nos ostendimus alibi, quod generatur a corde alius et alius et ideo
resp.Il, 9. jjjQyetur secundum dyastolen et systolen continue cor in animalibus.
demot.anim. Eadem autem est ratio et de aliis partibus moventibus quoad hoc,
1 2, 2 sq. q^g^g gg^ ^g spiritu, quoniam omnia alia movent in virtute et forma
cordis sicut et spiritus. Cum autem spiritus bene fuerit naturalis
et bene complexionatus, tunc bene admovet sive advehit virtutem
cordis in membra et dat bonam fortitudinem ad opera et motus,
impulsus, spiritus et retractus per dyastolen et systolen cordis: im-
25 pulsus enim advehit virtutem, retractus autem restaurat et recuperat
spiritus substantiam hauriendo a corde continue : ex hiis enim duobus
motibus spiritus quodlibet motus instrumentum augeri potest, quando
impletur spiritu et sanguine, et corripi sive diminui, quando retra-
hitur ab eo spiritus: huiusmodi enim est natura spiritus, eo quod
30 sine violentia magna corpus huiusmodi spirituale et spiritus existens
facile corripitur retractum et visa quaelibet modica violentia impel-
lunt ipsum propter huiusmodi causam spiritualitatis et tenuitatis
347 rO. subtilis substantiae ipsius || spiritus et est talis naturae, quod habet
pondus gravitatis ad ignita levia: et e contrario habet levitatem
35 ad hiis contraria gravia, quae sunt terrestria gravia. Et huius causa
est, quia ipse spiritus consistit ex quatuor elementis sicut humidum,

2 ante eraclitus del. Heraclit m, 1.

— 41 —

ex quo vaporat et nascitur: oportet enim, quod id, quod debet in
forma cordis informatum movere totum corpus, quod ex gravibus et
levibus compositum est, non solum alteratione qualitatis simplicis
esse connaturale gravibus et levibus, sed ipsa suae substantiae com-
positione oportet, quod habeat cum utrisque hanc connaturalitatem:
hoc enim est de natura mixtorum, quod tenentur in se invicem se-
cundum superpositionem sui ad invicem. In mixtura leve quidem
enim tenetur inferius a graviori sibi in potentia superposito: et
grave superius a leviori sibi secundum virutem superposito, quando
llO plurimum unius est cum plurimo alterius et minimum unius cum
minimo alterius secundum diversam levium et gravium sibi mutuo et
ad invicem superpositionem. Dictum igitur sic a nobis, cuius partis
sit anima movens primo: et similiter dictum est, cuius est spiritus
movens et propter quam causam.

Il5 c. VIII. Quod ad similitudinem civitatis ad monarcham habent se

membra corporis ad movens primum.

Qualiter autem motus membrorum perficiatur a principio, quod
est cor, post hoc oportunum est investigare. Sumendum autem est p.703a 30.
hoc ex similitudine civitatis vel regni sub monarcha: quoniam sicut
|20 civitas in quadam congregatione perficitur officiorum et communi-
catione, ita corpus organicum, quod est animalis corpus, ex multis
constituitur officialibus membris officia sua exercentibus et communi-
catione, quam habent membra ad invicem sub uno, quod omnibus
praesidet et imperat. Accipiamus igitur civitatem optima civilitate
habitatam. In tali igitur civitate, postquam semel compositus et
institutus est ordo officiorum et officiatorum, oportet, quod num-
quam fiat aliquid, quod sit extra ordinem singulorum, quae fiunt
secundum ordinationem monarchae, etiamsi separetur ab ipsis mo-
narcha; separato enim ipso adhuc singula statuta sibi ad utilitatem

0 reipublicae exercent officia: sed monarcha singula ordinat facere
convenientia: et hoc, quod ordinat, fit et mancipatur effectui, et
cum hoc fit usus et utilitas communis et publica. In animalibus
autem hoc idem fit per naturam in omnium membrorum ad cor
relatione. Fit autem per hoc, quod innatum est eis, quod singulum

5 in omnibus sic compositis membris faciat idem opus, ad quod for-

7 quidem semierasum 25 ante semel del. semper m. 1.

fff*

Iti

^ 42 —

matum est ex natura et movetur a corde. Formatis enim in gene-
ratione membris a corde, spiritus motivus in ea profluit motuum ipso-
rum, sicut institutis officiatis a monarcha officia iniuncta execuntur
secundum imperium et institutionem ipsius: et ideo bonum totius
5 corporis est in corde, non prout est membrum singulare, sed prout
bonum exercitus est in duce exercitus et bonum civitatis vel regni
est in monarcha. et hoc modo dux exercitus et monarcha non est
persona privata, sed publica: et hoc modo etiam cor in corpore ani-
malis non est privata pars, sed publica.
10 Propter hoc autem, quod iam dictum est, civitates aedifica-

bantur antiquitus ad similitudinem corporis et praecipue ad simili-
de invent. tudinem corporis humani, sicut dicit TuUius. Unus enim in hiis
^» ^^^^ erat monarcha totius multitudinis gerens curam et regimen et in-
stitutionem: et erat hic quasi quoddam sapiens et iustum animatum,
15 cuius omnis sermo et praeceptum et institutio fuit sapientia et m-
stitia: et sicut a luce non est operatio nisi lucere, ita illi non erat
possibile agere nisi sapientia et provida et iusta. Deinde circa illum
ponebantur iurisconsulti sicut senatores, sicut supra cor ponuntur
animales virtutes, fantasia et intellectus, quorum consilio et deter-
20 minatione cor movetur, sicut monarcha omnia refert ad consilium
et diffinitionem sapientum : et sub hiis instituebantur officia, quorum
communicatione subsistit civitas, sicut sunt artifices diversarum ar-
tium et mercatores aliunde habundantiam diversarum rerum utiiium
adducentes, quae in civitate non sunt: et sub hiis omnibus impensae
25 publicae et praepositi illarum providebantur. Fiebat autem et con-
veniens munitio, ne hostibus quibuslibet irrupta destrueretur civitas,
sicut et in corpore humano sunt officiati oculi et nares et alia in-
strumenta sensuum et quasi ferentes copias extrinsecus negotiatores
sunt instrumenta motus, per quae acceditur ad delectabilia et a con-
30 tristantibus receditur: et omnibus hiis ministrantia sumptus sunt vasa
pronutritiva sicut epar et stomachus et os et alia, quaecumque ad
nutrimentum membra ordinantur. Munitio autem in omnibus sunt
circumdatio ossium retro in spondilibus, a latere in costis, et anto
in ossibus pectoris et superius in craneo et ossibus capitis, infenus
35 autem confirmatio moUium in coxis et tibiis.

Sic igitur dictum est, quomodo et propter quas causas animaha
347 yO. moventur secundum motus voluntarios.

— 43 —

c. IX. De causa, propter quam cordis et testiculi motus multotiens

est non voluntarius.

Sicut autem animalia moventur secundum motus voluntarios, C«n,p.703b
ita etiam moventur secundum quosdam motus non voluntarios, quo-

5 rum tamen principium non est natura, sed idem est movens in eis,
quod est in voluntariis motibus movens, et hoc est bonum vel ma-
him apprehensum simpliciter vel ut nunc. Secundum plurimos autem
horum non voluntariorum motuum duae partes in animali moventur:
dicimus enim non voluntarie saepius moveri cor et genitalia secun-

10 dum illum, qui est a testiculo motum ex spermatis potentia et virtute.

Cum enim aliquid visum fuerit delectabilium vel tristium, mul-

totiens haec duo membra localiter moventur non praecipiente mente

motum et forte contrarium praecipiente: et ideo non solum non

voluntarie, sed etiam contra voluntatem ista moventur multotiens,

15 sicut praepter voluntatem est somnus et vigilia et quotquot alii
huiusmodi sunt motus, qui nec sunt fantasma nec desiderium nec
principiati ab aliquo ipsorum, sed a natura calidi vel humidi vel
frigidi vel sicci: cum tamen motus cordis et genitalium non sint nisi
fantasma vel desiderium vel aliquid huiusmodi.

20 Horum igitur motuum non voluntariorum determinantes causam

dicimus, quoniam animalia, eo quod naturalia habent corpora, ne-
cesse est permutari et alterari secundum naturales alterationes, et
hoc non subiacet vohmtati animalis, quotienscumque alterentur partes
in ipsis: illae enim alteratae alterant alias: alteratis autem partibus

25 necesse est quasdam partes augeri quasi tumescendo et dilatando et
extendendo se: alias autem necesse est diminui et contrahi: et sic
contingit animal ex necessitate moveri et permutari secundum illas
partes, quae coUimitantur primo alteratis partibus, quotienscumque
contingit se invicem tangere alteratas partes secundum proprias per-

30 mutationes. Dico autem proprias permutationes , quae secundum
naturam illis partibus inferunt passiones sicut visibile oculis et soni
auribus et sic de aliis, sicut in libris de Anima et Sensu et Sensato n 3. II 1 sq.
determinavimus. Causae enim motuum localium membrorum anima-
hum in se et in partibus sunt caliditates et siccitates extrinsecae et

35 aha, quae sunt naturales motus et permutationes corporum anima-
hum, secundum quod ipsa sunt physica corpora a physicis alteran-

30 ministra///cia C ministrantia V.

25 ante tumescendo del. times m. 1 27 permitari C.

~ 44 —

— 45 —

tibus permutationem passa: fiunt enim motus dicti, contractiones
videlicet et extensiones, a talibus physicis qualitatibus aut concidente
cum eis partium, quas diximus, alteratione, sicut alteratis oculis aut
alio instrumento sensus alicuius accidit contrahi aut extendi mem-

5 brum illi collimitatum. Dictum enim est iam prius a nobis, quod
intelligentia et fantasia et cetera huiusmodi passionem afferunt sicut
facientia et agentia: ferunt autem passionem moventem maxime par-
tibus et eam passionem praecipue, quae est partium animatarum
anima motiva: et ab hac praecipue movetur pars, cui a talibus
10 agentibus affertur passio: et hoc manifestum per hoc, quod quae-
libet pars est quasi quoddam per se animal, si ponatur esse sepa-
rata: quia tunc virtus animae, quae est in ipso, erit anima eius.
Anima autem animalis per hoc est anima, quod est principium sensus
et motus et est principium motus per sensum. Causa igitur motus

15 multiplicis cordis etiam praeter vel contra vel ante voluntatem est,
quoniam habet in se humiditatem vitalem, quae facile alteratur: et
tunc palam est, propter quam causam non voluntarie saepe movetur;
est enim principium sensuum, ad quod referuntur omnes sensuum
alterationes, et humidum suum necessario alteratur et de facili sive

20 frigore in timendis sive calore in delectabilibus : et ideo de facili et
ex necessitate humidi tales advehentis formas contrahitur aliquando
et dilatatur aliquando: et quia humidum huiusmodi et spiritus con-
tinue pulsa fluunt in ipso et ab ipso et ad ipsum, ideo fugax est et
non supponitur ordini et praecepto voluntatis et mentis, nec potest

25 diu in una teneri dispositione ; humidum enim subtile modo a sensu
modo a fantasia modo ab intellectu formam induit et advehit: et
ideo continue de una transit vel fugatur ad aliam et movetur loca-
liter secundum exigentiam ipsarum.

Genitalia autem, quae moventur a spiritu et humore testicuh

30 sunt pars quaedam, quae est quasi punctum vel signum omnmm
fere nervorum et venarum tam pulsantium quam quietarum: propter
quod etiam a physicis dicitur nervorum et venarum cauda quaedam:
et ideo a testiculi parte egreditur quiddam, quod est sicut spermatis
motus aut potentia. Spermatis autem motus est cum spiritu spumoso

35 et potentia eius est cum spiritu et vapore extendente genitalia, quae

14 post motus in Y deletum est : quam habet in se humiditatem vitalem.
quae facile alteratur.

extenssio sine motu locali fieri non potest: et cum sit punctus, ad
quem veniunt sensatorum et ymaginatorum et intellectorum desidera-
bilium alterationes, alteratio facta secundum calidum et frigidum,
quae necessario concidit delectabilibus et tristibus, necesse est altera-

5 tionem ad genltalia redundare propter continuationem nervorum et
venarum: et ideo necesse est ea non voluntarie saepe moveri, quoties-
cumque fuerit in eis vis spermatis, || eo quod sicut in corde est hu- 348 r®.
midum vitale, ita in testiculo est humidum geniturae, quod facile
alteratur: et sicut cor est principium sensuum, ita testiculus finis
est nervorum sensibilium et venarum et passio universaliter a formis
redundat ad ipsum: et ideo delectabili forma motus spirat, quod in
ipso est humidum, et extendit movendo praeter voluntatem geni-
tale membrum tam in viro quam in femina. Sed in hoc est diffe-
rentia, quod vasa seminaria aliquando destituuntur humido et tunc

15 non moventur, sicut in supra posse coeuntibus patet, qui tacti a
mulieribus postea non moventur, quamvis multum provocentur: ali-
quando autem habent humidum congelatum, quod a formis non est
mobile, sicut patet in frigidis. Cor autem in tali humido subtili
numquam destituitur: et ideo tahbus non voluntariis motibus semper
movetur.

Sic igitur de causa, quare quaedam membra non voluntarie
secundum locum moventur, a nobis dictum est.

c. X. Qualiter motus partium procedit a principio motivo et ad
ipsum et qualiter est de parte in partem.

Quia autem diximus in partibus quibusdam istos motus fieri p. 703 b 26.
et a quibusdam sicut ab organis sensuum hos motus incoare, ideo
oportet scire, quod motus, qui in principio sunt in quibusdam par-
tibus et a partibus quibusdam rationabiliter a quodam sicut a prin-
cipio accidunt, eo quod omnis multitudo eorum, quae unius generis
sunt, ad unum aliquod principium habet reduci. A principio igitur,
quod omnium, quae moventur principium est, venientes sic deinceps
ad invicem de parte in partem veniunt. Primo enim oportet movere
in motu primum principium totius ordinis moventium et motorum:
quia non nisi in virtute primi principii movent alia. De hoc pone-
mus figuram et ostendemus, quod motus, qui sunt secundum singula

28 ante rationabiUter del. secundum rationem m. 1.

46 —

~ 47 —

elementa sive literas, quae signa sunt partium motivarum, veniunt
ad principium, quod primo movet, et sic veniunt ad alia membra
omnia a principio moto prius et permutato. Huius autem causa est,
quam diximus quod principium est multae potentiae sive virtutis, vel
ut magis proprie loquamur, est multiplex in virtute et potentia, si-
cut omnis forma multarum efficitur potentiarum per hoc, quod multis
instrumentis materialibus attribuitur, sicut una et eadem ars archi-
tectonica alterius est virtutis in serra et alterius in securi et alterius
in dolabro et sic de ascia et terebro et omnibus aliis instrumentis.
Propter quod, si principium, quod est sicut cor, ponamus in
medio esse, quod significetur per A, et dicamus, quod B aliqua pars,
quae sit sicut sensuum organa, C autem sit sicut organa motiva,
dicemus quidem, quod B sensus sive sensibilis forma est principium
B sive motus sensibilis: et id, quod C, quod est forma movens, est

15 principium C. hoc est, motus voluntatis per membrum unum vel
plura: ambo autem haec, hoc est sensibilis forma sive sensibilis
alteratio et forma motus vel delectationis aut tristitiae alteratio
erunt principia amborum dupliciter, scilicet quod aut sensibilis alte-
ratio sit principium sensus, et delectatio aut tristitia sit causa motus

20 aut ad invicem, quod sensus alteratio sit causa motus, et delectatio
sit causa sensus vel ymaginationis alicuius. venit enim permutatio
aliquando ex B in B, et etiam aliquando non deficit venire ex B in C.

Amplius motus quidem iste ab hiis aliquando a partibus veniet
ad A, quod est sicut principium universale in medio loco cordis

25 positum: et tunc veniet a partibus ad A tamquam ad principium:
aliquando autem veniet ab A, quod est principium, ad C aut ad B.
sicut ad partes motas, sicut dicimus, quod motus aliquando venit a
sensuum organis ad cor, aliquando autem moventur localiter sensuum
organa a corde.

30 Quoniam autem aliquando quidem delectabilius vel contrista-

bilius intellectis aut quocumque modo apprehensis motus ille, quem
rationis aut voluntatis esse dicimus, aliquando fit in partibus, quae
sunt organa illorum motuum, aliquando autem non fit, oportet etiam
huius nos assignare causam. Dicimus igitur, quod huius causa est,

35 quod apprehensione facta aliquando in membris a formis apprehensis

23 ante iste del.: qui secundum rationem est in partibus huiusmodi mo-
tivis m. 1 24 loco cor \ dis positum C locorum dispositum V.

est passiva materia, aliquando autem non est aut non tanta est,
quod movere possit membrum, sicut supra diximus de motu, qui est
a testiculo: aliquando etiam non est talis dispositionis, quod a forma
apprehensa moveri possit, sicut diximus supra de frigidis, qui ad
coytum non moventur, etiam quantumcumque formas venereas ap-
prehendant. Figura igitur, quam descripsimus, est haec, quae est
subscripta.

De partibus igitur motivis singulorum animalium, et de anima
movente et de communi causa motus dictum est a nobis hic. Alibi
autem diximus de Sensu et Sensato et de Somno et Vigilia et de
aliis potentiis et passionibus et operibus animae. || 348 vO.

c. XI. Et est digressio declarans, quod omnis multitudo virtutum
animae exit a corde et reducitur ad ipsum sicut ad causam.

In omnibus, quae de motu animalium induximus capitulis,
15 satis percipi potest animam primo et per se in corde esse et cor
esse in animali, sicut primum mobile ex motore immobili et moto
corpore compositum est in ordine celorum, virtutes autem, quae
sunt propriae membris, et maxime eas, quae sunt propriae princi-
palium membrorura, esse, sicut sunt secundi et tertii motores celo-
20 rum aut etiam stellarum: et ideo oportet nos hic investigare, utrum
illae virtutes, quae sunt membrorum, sint separatae animae per se,
sicut sunt motores corporurn superiorum, vel non: de hoc enim Stojci
a Perypatheticis dissentiunt: et quia nos de hoc alibi satis disputa-
vimus, ideo hic non inducemus, nisi quod ad propositam quaestionem
25 de animatione animalium corporum videtur esse necessarium. Hoc
autem est, quod nequaquam potestates membrorum principalium sunt
animae separatae, aut substantiae separatae ab invicem opera vitae
in membris exercentes. Quod enim quidam distinguentes dicebant
esse quidem omnes has unam animam, plures autem substantias,
nichil omnino habet convenientiae aut rationis, quoniam verius con-
trarium dicere debebant, quoniam anima est substantia, quae est
forma opera vitae exercens in corpore organico: et ideo cum in

explicit Ari-
stot. C« 11,
p. 704b 3.

— 48 —

principalibus multa et difPerentia exerceat opera vitae, potius debe-
bant illi dixisse, quod essent plures animae, sicut et Stoyci dicebant,
quam quod essent plures substantiae; cum substantia forma dicatur,
quae facit substantiam esse hoc, quod est: et scimus, quod talis
5 substantia non est, nisi una in eo, quod est unum numero.

Hiis autem quasi contra rationem dictis praetermissis dicimus,
quod multitudo, quae est organorum in corpore, est propter multi-
tudinem potestatum in anima: propter quod etiam, sicut est relatio
et coUigatio membrorum ad unum et generatio ab uno, quod est
10 cor, ita est relatio potestatum et effluxus ab una anima, quae est
cordis: propter quod etiam cor est, quod primum et ultimum vivit
in animalibus. Amplius cum omnem multitudinem necesse sit reduci
ad unum aliquid, quod est causa multitudinis illius, patet, quod
omnis multitudo potestatum animae necessario reducetur ad unum,
15 quod est causa omnium potestatum, quae exercent opera vitae in
animalibus: videmus enim omnes sensus in uno communi convenire
univoce, quod est accipere sensibilem formam sine materia: et ideo
oportet, quod ab uno exeant omnes, quod est formale respectu om-
II 1, 9. nium ipsorum, sicut etiam in libro de Anima nos dixisse meminimus.
20 Divisio namque sensuum per organa divisio est formae per formata
et per materiam: et quod efflcitur ibi apprehensiva coloris vel soni,
ab armonia est organi potius quam a virtute sensitiva formali communi.
Amplius omnis sensibilium acceptio in uno communi formaU
univoco convenit cum ymaginativa et fantastica et memoHali accep-
25 tione et (a)estimativa. In hoc enim omnes istae conveniunt, quod
accipiunt formam, non prout est actus materiae, sed prout est totms
rei intentio et cum re ipsa idem : quia aliter ipsa res per ipsam non
cognosceretur. Ex quo igitur sic in uno conveniunt, oportet et ipsas
omnes unam naturam formalem univocam in omnibus eis habere
30 per eandem, quam supra diximus, rationis necessitatem : quia quae-
cumque multa sunt unum univoce participantia, omnia primo sunt in
uno, quod est causa omnium ipsorum, sicut omnia calida causantur
ab ignis calore. Omnes igitur et istae potestates exeunt ab anima,
quae est perfectio primi organi in animalibus, et hoc est cor, et
35 reducitur ad ipsum: et causa multiplicationis ipsarum sunt organa,
sicut et in sensibus diximus esse causam multiplicationis sensuum

- 49 -

organa sensuum. Cum autem hiis potestatibus coniuncta sit motiva
potestas secundum omnes difl*erentias, patet, quod ipsarum multipli-
catio et exit ab eodem et reducitur in idem vitae principium. Est
enim invincibilis demonstratio omnium horum dans causam, quod

5 videlicet causa primi sentientis et moventis compositi est, quod ipsum
est movens seipsum et sentiens per seipsum, et quod universaliter
est causa motus et sensus in omnibus, quae ad ipsum ordinantur.
Sic enim primum movens seipsum et movens aiia etiam in celestibus
esse ostendimus. Cor autem solum est, quod est sentiens per seipsum

10 et omnibus aliis est causa sensus, si non impediatur per accidens: et
similiter est causa motus sibiipsi et omnibus aliis, nisi per accidens
impediatur. Hoc autem sic probatur: Interceptis enim viis hiis, quae
a corde ferunt sensum ad organa, accidit non fieri sensum in or-
ganis, etiam si nuUa prorsus alia flat in organo corruptio. || Inter- 349 r».

15 cepta autem quacumque via non propter hoc sensus in corde per-
imitur. Ex hiis ergo et huiusmodi patet omnes sensus et motus a
corde primo effluere.

Quaeret autem fortasse aliquis, ad quid sint membra princi-
palia secundum istam rationem? Si enim in cerebro non perficiuntur

20 virtutes animales, videtur omnino supervacua esse natura cerebri.
Et praeterea videmus expresse organa virtutum animalium esse
in cerebro: et ideo videtur, quod non omnes hae virtutes a corde
effluant. Sed omnia huiusmodi dubia citius solvuntur, si ad mentem
revocetur, quod in praehabitis de natura et anathomia cordis de-

25 terminatum est. Quamvis enim fons omnis virtutis sit cor, sicut
necessitate demonstrationis probatum est a nobis, tamen haec virtus
est indeterminata secundum quod fluit a corde: et secundum quod
fluit ad membra principalia, determinatur et specificis potestatibus
et partialibus distribuitur in ipsis : et propter hoc sunt dicta membra

30 principalia, sicut virtus animalis specificatur et distribuitur in cerebro

ad organa partialia et virtus naturalis distribuitur in epate, et sic

est de aliis virtutibus, sicut facile patet ex hiis, quae saepius in de spir. et

. -i . • i^ !-• resp.11,4; 2.

hbris physicis sunt determmata a nobis.

Sed tunc oritur quaestio ex praedictis, utrum virtutes et po-

35 testates animae diff^erant ab invicem tantum per naturam organorum,

an inter se aliquam formarum et difl^erentiarum habeant differen-

tiam? Fuerunt enim quidam, qui dixerunt omnes vires unam esse

27 post cum del. rei m. 1.

24 praebabitis] v. praef. in aliis libris animalium V (de animal. I 3, 4).

de animal.
XII, 1 1 sq.

— 50 —
•
animam nec differre, nisi sicut differt lux in aere et in nube et cera
et luto, in quibus propter materiae diversitatem diversa operatur:
et ideo dicunt auditum idem esse cum visu, quando abstrahuntur hii
sensus ab aure et oculo. Sed si hoc est verum, quod dicunt, tunc
5 anima de se non habet diversas potestates, sed potius causa diversi-
tatis potestatis est organorum diversitas: et hoc est impossibile, quia
materiae tota diversitas est a diversitate formae, sicut in antehabitis
saepe ostendimus. Propter quod dicimus, quod potestates animae
sunt naturales potentiae ipsius et causantur a substantia et natura
10 ipsius et sunt natura et causa ante organa corporis, licet forte teni-
pore simul sint cum ipsis. Habent autem differentias formales, sicut
differunt partiales potestates sub universali potestate; et hae diffe-
rentiae sunt naturales animae potentiae, propter quas non potest esse
perfectio nisi corporis organici tantum et non potest esse in corpore
15 omogenio: sed potius, sicut in civilibus potestas regni constituitur
ex multis partialibus potestatibus in una potestate monarchae unitis
et ab ipsa monarchia effluentibus: ita est in partialibus animae po-
testatibus, sicut patet per antedicta, et in omnibus hiis, quidquid
potest potentia inferior, potest superior eminentiori et excellentiori
20 modo, sed non convertitur.

Secundum hunc igitur modum anima est in corpore pnmo qui-
dem per substantialem actum, sedem habens in corde, et ex illo in-
fluens membris omnibus partiales potestates, quae quibusdam membris
influuntur magis universaliter, et illa vocantur principalia: quibus-
25 dam autem magis particulariter, et illa non principalia membra
vocantur: et sic unitur corpori sicut monarchiae potestas unitur
civitati, sicut in Physicis dictum est.

Et ideo patet omnino frivolam esse distinctionem, quam quidam
dederunt dicentes animam dupliciter considerari, ut actum videlicet
sive formam materiae et ut motorem. Et dicunt, quod si conside-
ratur ut actus materiae, sic est in toto tota anima: si autem ut
motor, tunc non est in toto tota, sed potius secundum unam parteni
est in membro uno et secundum aliam partem potestatis suae est m
membro alio. Anima enim numquam habet aliara considerationem,
35 nisi sicut actus, et quia difinitur per hoc, quod ipsa est actus. Sed
cum dicitur actus, non est ipsa actus, nisi sicut motor potestates

7 ante diversitate del. a materie wi. 1.

— 51 —

suas exercens in organis. Non enim possibile est, quod ipsa sit actus
simplex sicut forma, quae nichil habet amplius, nisi quia forma est
materiae: differt enim ab ipsa et ideo dicitur anima et non forma
materiae : et ideo animatio sua, qua animat corpus, est per potestates

5 ipsius: et ideo diximus et probavimus in praemissis, quod, si quodlibet

membrum esset separatum, potestas, quae est in ipso, esset anima eius.

Propter quod patet, quod anima non habet aliam unionem cum

ipso nisi unionem potestatis: nam si aliter uniretur ei anima, po-

testas membri non esset anima eius, sed partialis potentia animae:

10 et ideo errant omnes sic distinguentes: et tamen multi adhaerent
huiusmodi distinctionibus, eo quod imperiti nostri temporis homines
magis quasdam fingunt distinctiones quam veritatem philosophiae.
Ex hiis etiam patet immediate animam uniri corpori per huiusmodi
potestates, et spiritum non esse nisi instrumentum ipsius et vehi-

15 culum virtutum : sed de hoc alibi dictum est a nobis. || Eo autem 349 vO.
modo, quo diximus potentias animales a corde oriri, oriuntur a corde ^P^^; ^
etiam naturales per eumdem modum necessitatis : si enim omnis po-
tentia vitae necessario a vitae principio et omnes potentiae vegeta-
bilis sunt potentiae secundum opera vitae, oportet, quod et ipsae

20 a fonte vitae oriantur. Et quia has rationes demonstrationis vim

habentes non consideravit Galienus, ideo aberravit mirabili errore, ita ex Avicenn.
quod ex dicto suo sequitur in una et eadam et eiusdem naturae multitu- ca"oi^I 1,6,1
dine diversa esse principia, et quod ea, quae ex uno generantur, vir- 1490.)
tutem ex ipso non accipiant: et quod virtutes phires, quas nichil unit,

-5 perficiant et constituant unum et idem animal: et alia multa et ab-
surda, quae medici sequentes Galienum defendunt nons ubtiliter inve-
stigantes naturam animalis, sicut nos saepius in antehabitis diximus.

c. XII. Et est digressio declarans, utrum intellectus practicus et
proh(a>eresis et voluntas fluant a corde vel non.

30 De parte autem intellectiva animae forte dubium est, utrum

cum aliis exeat ab eodem fonte vel non? Videtur autem maxime a
corde fluere cum aliis propter hoc, quod intellectus et voluntas et
proh(a)eresis sunt motivarum partium animae: motus autem omnis
est a corde: et cum idem moveat, cui fit nuntium de delectabili et

35 tristi, videntur istae potentiae a corde fiuere. Ec ontrario autem videtur

esse, quod in libro de Anima bene determinatum est, quod intellectus Hl 2.

8 si supr. lin, w. 1,

'»

— 52 —

nuUius corporis est actus: et si nuUius corporis est actus, non videtur

esse actus cordis et eadem ratione neque proh(a)eresis neque voluntas.

Amplius, cum intellectus universalis sit in agendo sicut et

proh(a)eresis in eligendo et voluntas in volendo, nulla autem poten-

5 tiarum organicarum sit universalis, videtur, quod nuUa istarum sit
organica: quaecumque autem est in corde, aut in alio corpore, est
organica: videtur igitur, quod nulla istarum sit in corde.

Ad horum autem et similium determinationem oportet scire,
quod primus motor intellectualis et non organicus, sed omnino in-

10 divisibilis et impartibilis est in primo mobili, non sicut virtus orga-
nica in organo, sed potius sicut motor in eo, quod movet, cui influit
formam moventem, quam non habet ab ipso. Tripliciter enim unitur
motor mobili, scilicet cuius esse et actus movendi est secundum na-
turam mobilis: et cuius esse non est secundum naturam mobilis, sed

15 actus: et cuius nec esse nec actus est secundum naturam mobilis,
sed forma motus influitur per motum, quo motor movet mobile. Et
primi exemplum est in sensibilibus vegetativis. Secundi autem exem-
plum est in nauta in comparatione ad navim, sicut diximus superius.
Tertii autem exemplum est in arte et in instrumento artis. Artifex

20 enim nec esse nec actum artis habet a dolabro, sed tamen per dola-

brum inducit formam artis in naturara artificiati: et hoc modo unitur

intellectus corpori: et ex hoc non sequitur, quod sit corporis actus,

sed potius separatus, sicut ars separata est ab instrumento artificis.

Est igitur intellectus et similiter proh(a)ersis et voluntas po-

25 tentia quaedam animae, quae est in corde: sed non fluunt ab anima
hae potentiae, in quantum est in corde, sed potius in quantum est
separata sub forma naturae intellectualis, sicut in antehabitis dictum
est: et tamen intellectus movet per modum, quem diximus, sicut ars
separata movet instrumentum : tota enim materia corporis se habent

30 ad intellectum, sicut instrumenta se habent ad artem, sicut saepius
in antehabitis determinatum est. Cum autem una sit substantia
animae, quae habet potentias separatas et coniunctas corpori ad
formam separatam intellectualem, sequitur motus in corde propter
unionem potentiarum separatarum cum hiis, quae unitae sunt organo

35 in una et eadem animae substantia, praecipue cum forma movens
sit forma ad rem comparata : in qua comparatione particulatur forma
et determinatur ad materiam eo, quod in universali nichil est imi-
tandum vel fugiendum, vel delectabile aut triste: et ideo universa-

— 53 -

libus nichil est de imitando aut fugiendo: propter quod etiam, cum
universale ad rem determinatur, accipit formam particularem in
fantasia de fug(i)endo aut imitando: et quia illae tales sunt virtutes
organicae, non est mirum, si cor movetur in talibus dilatando se et

5 contrahendo: || omnis enim intellectus practicus sive operativus for- 350 rO.
mam, quam habet, et scientiam determinat ad particulare . bonum,
circa quod est opus: et ideo sua forma non est per modum resolu-
tionis, sed per modum comparationis et in comparatione illa forma
determinatur ad ymaginationem et sensum, sicut patet in operatio-

10 nibus medicorum et archytectonicorum et omnium eorum, qui ex
arte aliquid operis perficiunt.

Sic igitur anima unitur corpori et movet et regit corpus.

c. XIII. Et est digressio declarans, secundum quot et quos actus
anima movet corpus et unde habet potentias operum ipsorum.

15 Oportet autem scire, quod anima, sicut in snperioribus deter-

minatum est, producitur a causa prima sub lumine intellectus cele-
stium substantiarum ex semine habente in se virtutem animae et
corporis generantis et virtutem totius celestis peryodi et virtutem
commixtionis omnium elementorum, quae praecedentia animam re-

20 ducuntur ad quinque: et ideo quatuor modis se habet ad corpus
hominis anima. A causa enim prima, cuius ipsa et resultatio aliqua
propinquior vel distantior, potestates et virtutes habet creatrices in
corpore: a lumine autem intellectum celestium, cuius etiam est re-
sonantia quaedam clarior vel obscurior, habet aliquam maiorem super

25 materiam corporis elevationem: ab anima autem generantis habet
virtutem formantem et assimilantem : et a corpore generantis habet
materiam et vasa, in quibus potest ex facultate ipsorum vasorum
operari partes similes vel dissimiles, congruas organice operibus suis:
a virtutibus autem celestibus virtutem habet figurativam: et a vir-

30 tutibus elementorum virtutes habet depurativas nutrimentorum et
eductiones superfluitatum. Haec autem ad quinque in communi re-^
ducta sunt, divina et intellectualia, animalia, celestia et naturalia
vocata a plerisque physicis, praedicto modo distinguuntur.

Virtus igitur divina creatrix est et eductrix formarum: eo quod

35 onme, quod in seminis materia est, oportet formari ad esse: et simi-

13 Et est digr. declar. supr. lin. wt. 1.

\\\

— 54 —

55 —

liter, quod per modum nutrimenti et augmenti ingreditur, formam
accipit animati: et similiter, quod per generationem egreditur de
animato, virtutem formantem accipit et haec omnia omni conveniunt
animato. In sensibilibus autem formantur formae ymaginationum, et
5 in rationalibus formantur formae intelligibilium : et omnis huiusmodi
formarum creatio non potest esse in anima, nisi una communi virtute,
quae ideo divina vocatur, quia divinitatis est ista virtus per se, nec
potest participari haec virtus, nisi per aliquam divinae virtutis in
anima resultationem : et haec est virtus, quam primo manifestat

10 anima in corpore et ad quam omnes aliae referuntur virtutes, et
ipsa propter hoc est formalis et prima.

Intelligentiae autem virtus est in elevatione sui supra mate-
riam: et haec manifestatur secundo post primam in duobus actibus.
Intellectus enim separatus est secundum se ab omni materia et ma-

15 teriae appendiciis: et ideo resultatio sua aliquam habebit separatio-
nem, quam quidem omnis anima assequitur in hoc, quod ipsa est
super materiam non oppressa ab ea, sicut opprimitur forma naturae.
Cognoscitur autem in hoc, quod agit ad formam non materiae, sed
separati, quia agit ad vitam et nutrimentum et augmentum, quod

20 nulli omnino materiae corporum per virtutem materiae convenit. Se-
cunda autem operatio est distinguere in diversas formas id, circa
quod et in quo operatur, sicut in folium et ramum et radicem et
stipitem et alam et pedem et os et nervos et huiusmodi: haec enim
distinctio primo et per se convenit intellectui, et per ipsum convenit

25 ei, quod est resultatio intellectus in animatis: et quo fuerit resul-
tatio expressior, eo magis est distinctiva: et quo fuerit resultatio
obscurior, eo est minus distinctiva: et ideo magis est distinctiva
rationalis quam sensibilis, et magis est distinctiva sensibilis quam
vegetabilis: forma autem naturalis omnino deficit ab huiusmodi di-

30 stinctione: et hanc virtutem manifestat anima informativa, quae est
in semine, in distinctione organorum et membrorum similium unum
faciendo corticem et aliud lignum et aliud os et aliud carnem et sic
de aliis, et in corpore animato distinguit nutrimentum secundum
differentias membrorum. Sensibilis autem insuper confert et distin-

35 guit intentiones et sensibilia. Et rationalis distinguit veritates et
quidditates rerum ex huiusmodi virtute.

Ea autem virtus, quam habet ab anima generantis, est, quae
est, secundum rationem animae: et haec est potentia assimilandi

organa, ut agant operationes, quae non sunt nisi vitae operationes;

sicut sentire, videre et audire: omnia enim haec sunt opera vitae,

similiter autem nutrire et augere et generare et huiusmodi: omnia

enim haec sunt opera secundum potentiam vitae perfectae, sicut in

libro nostro de Anima diximus, quae opera non habet nisi ab eo, TI 2, 1 sq.

quod per se in tali corpore organico est causa et principium vitae,

et hoc est anima, sicut in secundo de Anima probavimus. Virtus II 2, 2.

tamen, quae est a generante, gemina est: quia una est ab anima,

sicut diximus, et alia est a corpore, quae est, quod ipsa materia

virtutem habeat vasorum, ut in ipsa assimilata ad finem veniant

animati agentis opera vitae. Hoc enim non habet calidum, in quan-

tum calidum, nec frigidum nec huraidum nec siccum, in quantum

huiusmodi sunt: neque habet hoc mixtum || in quantum est mixtum 850 v®.

ex omnibus: quia omne mixtum ex omnibus haberet: sed hoc est

organorum corporis, in quantum ratio organi proportionem habet

ad animam: et ideo cum haec proportio varietur secundum diversas

relationes ad diversas animas, non potest esse organum unius animae

hoc, quod est organum alterius.

A virtutibus autem peryodi totius habet potestatem figurandi, et
20 quando primo format figuras membrorum, et etiam postea, quando nutri-
mentum terminat ad figuram membrorum et augmenti quantitatem dis-
tribuit secundum congruam uniuscuiusque membri figuram secundum
proportionem quantitatis, quae debetur omni figurae. Habet autem ad-
huc aliam a peryodo operationem, quae est commensuratio potentiarum
25 ad augmentum et statum et declinationem et terminum omnis animati.

A potentiis autem elementorum digestivae virtutes accipientes
posse movent corpus animatum quoad quasdam partes ad decoquen-
dum et assimilandum et quoad quasdam ad convertendum et uniendum
et quoad quasdam ad expellendum id, quod est impurum : ethiis magis
et secundum dictas potestates omnis anima movet corpus, differenter
tamen vegetabilis et sensibilis et rationalis, sicut praedictum est.

Motum autem localem, sive in membro uno sive in toto fiat
animali, non perficit anima ex potentia una, sed potius aut duo aut
tria sunt principia moventia, sicut et in antehabitis et in tertio de
Aniraa dictum est. Et ideo ad motum oportet concurrere eara, quae III 4, 3.
est formarum creativa, et haec est divina : et causa, quae participat
lumen intelligentiae aut est resultatio ipsius sicut fantasia et haec
est intellectus quaedam similitudo; et oportet concurrere distinctivam

- 66 —

eius, quod quaeritur, ab aliis quaesitis, quae est sicut eligentia: et
oportet convenire animalem in appetitu: et haec sufficiunt quoad
moventem, dummodo sit in hoc similitudo quaedam intelligentiae,
quod elevetur super materiam: quia aliter non movebit eam. Et ex
5 hiis quatuor virtutibus componitur movens in movendo et ab ipsis
habet et quod movet et quod movere potest. Membra autem mobi-
litatem habent a ratione illa et proportione organizationis, et non
in quantum sunt mixta vel in quantum sunt ex elementis. Organum
enim in quantum organum diffinitur ad motorem et ipsa sua per-

10 fectio est virfcus organica, sicut nauta perfectio est navis, et sic ab
uno solo habet mobilitatem talis motus, et motor, quod movere
potest, habet a quatuor virtutibus, quas diximus.

Quod autem motus secundum actum fiat, perficitur a tribus,
quorum unum est movens, extra quod est delectabile vel, ut univer-

15 saliter dicamus, bonum; alterum est carentia ipsius; tertium autem
est possibilitas habendi ipsum per motum. Et primum quidem horum
est ab eo, quod est extra, ut diximus; secundum autem ab imper-
fectione commixti et materialis et elementalis corporis; tertium autem
est a peryodo, cuius extenssio secundum mensuram eorum, quae mo-

20 ventur, causat, quod ea, quae sunt de perfectione animati, non simul,
sed per motum et successionem aqquiruntur. Sic igitur et per haec
et dictis modis anima movet corpus. Virtus autem elementalis, quam-
vis non moveat, operatur tamen ad mobilitatem ex parte membro-
rum, sicut patet, quod calor adducit spiritum et laxat nervos mo-

25 ventes et cordas et lacertos ; humidum autem mollificat, ut flexibilia
sint in girationibus et motu: siccum autem tenet, ne nutent et flec-
tantur sustentantia: et frigidum complexionale continet, ne evaporent
spiritus et virtutes ex calore motus. Et secundum hunc modum patet,
qualiter omnes superius dictae virtutes ad motum animalium operen-

30 tur. Qualiter autem motus animalis girativus est et circularem imi-
II 1, 2. tatur, in libro de Motibus animalium iam a nobis determinatum est.

Qualiter igitur anima unitur corpori et qualiter movet ipsum,
a nobis determinatum sit hoc modo. Haec enim coniuncta aliis,
quae de hoc dicta sunt, satis sufficere videntur secundum intentio-

35 nem praesentis operis.

13 perficitur perficitur C
27 sustentantia m. 2.

19 ante peryodo del. a peryodo m. 1.

i itt
o

■0

. }

I \%^^\\

953

Albertus ^agnus

\%<3(pV\\

^"0^5

AU6 9

■^

Internet Archive Audio

Featured

Top

Images

Featured

Top

Software

Featured

Top

Texts

Featured

Top

Video

Featured

Top

Mobile Apps

Browser Extensions

Archive-It Subscription

Save Page Now

Full text of "Alberti Magni liber De principiis motus processivi [microform]"

See other formats